Cắt giảm điều kiện kinh doanh: Yêu cầu thực chất, tránh hình thức và biến tướng

Đề xuất cắt giảm hàng loạt điều kiện kinh doanh đang được Chính phủ trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp dự kiến diễn ra vào tháng 8/2026, được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mạnh mẽ cho môi trường đầu tư. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là giảm về số lượng, mà quan trọng hơn là phải cắt giảm một cách thực chất, tránh tình trạng “bình mới rượu cũ” – bỏ điều kiện này nhưng lại phát sinh những rào cản khác dưới hình thức khác.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, dự thảo lần này đã đề xuất cắt giảm 56 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, đồng thời điều chỉnh phạm vi của 14 ngành, nghề khác so với quy định hiện hành. Trên cơ sở rà soát tiếp theo, danh mục còn được đề xuất cắt giảm thêm 2 lĩnh vực, bao gồm hoạt động mua bán hàng hóa của nhà cung cấp nước ngoài tại Việt Nam và hoạt động dầu khí. Một điểm đáng chú ý khác là việc bổ sung quy định cấm kinh doanh khí N2O phục vụ mục đích ngoài y tế, nhằm kiểm soát các rủi ro liên quan đến sức khỏe cộng đồng.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh yêu cầu thực chất, tránh hình thức và biến tướng (Ảnh: Minh họa)

Dù ghi nhận nỗ lực cải cách, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho rằng việc sửa đổi lần này có phạm vi tác động lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp, người dân và toàn bộ môi trường kinh doanh. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải đánh giá đầy đủ tác động chính sách, đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật và đặc biệt là không làm phát sinh rủi ro mới trong quá trình thực thi.

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh là việc phân định rõ ràng giữa điều kiện kinh doanh và quy chuẩn kỹ thuật. Theo đại diện cơ quan soạn thảo, nhiều lĩnh vực đã có quy chuẩn chuyên ngành thì không cần thiết phải duy trì thêm điều kiện kinh doanh. Thay vào đó, việc quản lý nên dựa trên các tiêu chuẩn cụ thể, minh bạch. Cách tiếp cận này không chỉ giúp giảm gánh nặng thủ tục mà còn nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng, như trong lĩnh vực nước sạch – nơi các quy chuẩn kỹ thuật có thể thay thế cho các điều kiện hành chính cứng nhắc.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cũng cảnh báo nguy cơ cải cách nửa vời. Nếu chỉ bãi bỏ điều kiện kinh doanh trên danh nghĩa nhưng lại chuyển hóa thành các yêu cầu khác phức tạp hơn, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp sẽ không giảm mà thậm chí còn tăng lên. Đây là điều mà lãnh đạo Quốc hội nhiều lần nhấn mạnh cần phải tránh bằng mọi giá.

Song song với sửa đổi Luật Đầu tư, dự thảo Luật Hải quan (sửa đổi) cũng nhận được sự quan tâm đặc biệt. Điểm nổi bật của lần sửa đổi này là định hướng chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình hải quan số, với việc thay thế chứng từ truyền thống bằng thông điệp dữ liệu điện tử. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý mà còn tạo nền tảng cho việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong quản lý.

Đáng chú ý, dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý, đồng thời kéo dài thời gian lưu trữ hàng hóa tại kho ngoại quan, bãi bỏ nhiều thủ tục gia hạn không cần thiết. Những thay đổi này được đánh giá sẽ góp phần giảm đáng kể chi phí và thời gian cho doanh nghiệp trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Một điểm mới mang tính bước ngoặt là sự thay đổi tư duy quản lý. Nếu trước đây doanh nghiệp được xem là đối tượng bị kiểm tra, giám sát, thì trong cách tiếp cận mới, doanh nghiệp được coi là đối tác tuân thủ, được hỗ trợ để nâng cao năng lực quản lý. Điều này phản ánh xu hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ kiểm soát hành chính sang quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu.

Theo các chuyên gia, đây là hướng đi phù hợp với thông lệ quốc tế, khi cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào các đối tượng có rủi ro cao, thay vì kiểm tra dàn trải. Đồng thời, việc thúc đẩy tuân thủ tự nguyện cũng giúp xây dựng mối quan hệ hợp tác giữa cơ quan nhà nước và doanh nghiệp, thay vì đối đầu như trước đây.

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực đầu tư và hải quan, các đề xuất cải cách trong lĩnh vực khoa học, công nghệ cũng cho thấy quyết tâm mạnh mẽ trong việc tháo gỡ rào cản. Nhiều điều kiện cấp phép trong lĩnh vực tần số vô tuyến điện, viễn thông và thương mại điện tử được đề xuất bãi bỏ hoặc đơn giản hóa. Các thủ tục hành chính như gia hạn, thay đổi giấy phép cũng được cắt giảm, nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là không đánh đổi quản lý lấy cải cách. Những lĩnh vực liên quan đến quốc phòng, an ninh, sức khỏe cộng đồng vẫn cần được kiểm soát chặt chẽ. Do đó, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh phải đi kèm với các công cụ quản lý thay thế hiệu quả, tránh tạo ra khoảng trống pháp lý.

Một điểm đáng chú ý khác là đề xuất thiết lập cơ chế rà soát định kỳ danh mục ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Đây được xem là giải pháp quan trọng để đảm bảo hệ thống pháp luật luôn cập nhật với thực tiễn và thông lệ quốc tế, tránh tình trạng “luật đi sau cuộc sống”.

Thực tế cho thấy, trong nhiều năm qua, môi trường kinh doanh tại Việt Nam đã có những cải thiện đáng kể nhờ các nỗ lực cải cách thủ tục hành chính. Tuy nhiên, vẫn còn không ít rào cản khiến doanh nghiệp gặp khó khăn, đặc biệt là các thủ tục chồng chéo, thiếu minh bạch. Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh lần này, nếu được thực hiện đúng hướng, sẽ là bước tiến quan trọng trong việc tháo gỡ những nút thắt này.

Điều quan trọng nhất, như nhiều ý kiến nhấn mạnh, là phải thay đổi tư duy quản lý. Thay vì “không quản được thì cấm”, cơ quan quản lý cần chuyển sang tư duy kiến tạo, phục vụ phát triển. Chỉ khi đó, cải cách mới thực sự đi vào chiều sâu và mang lại hiệu quả bền vững cho nền kinh tế.