Bắc Ninh biến rác thành điện: Công nghệ đã có, nút thắt nằm ở vận hành

Chiều 9/9, Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cùng đoàn công tác kiểm tra hoạt động của các nhà máy điện rác tại xã Phù Lãng, xã Trung Kênh và phường Song Liễu. Đây là ba mắt xích quan trọng trong hệ thống xử lý chất thải sinh hoạt của tỉnh, với tổng công suất thiết kế 1.400 tấn rác/ngày và công suất phát điện lắp đặt khoảng 28–30 MW.

Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cùng đoàn công tác tham quan Nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt công nghệ cao phát năng lượng ở xã Phù Lãng. (Ảnh: Dương Hoàn - Hoài Thu)

Nhà máy tại xã Phù Lãng có công suất thiết kế 600 tấn/ngày, công suất phát điện 11 MW. Hiện nhà máy xử lý khoảng 530 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày từ 16 xã, phường, trong đó có lượng rác tồn lưu tại khu vực Bắc Giang.

Nhà máy tại phường Song Liễu có công suất xử lý 500 tấn/ngày đêm, công suất phát điện từ 11 đến 13 MW và khả năng vận hành vượt tải khoảng 10%. Trong tám tháng năm 2026, tổng lượng rác tiếp nhận, xử lý đạt hơn 119 nghìn tấn; riêng chất thải rắn sinh hoạt đạt hơn 88,4 nghìn tấn.

Tại xã Trung Kênh, Nhà máy điện rác Lương Tài có công suất xử lý 300 tấn/ngày đêm và phát điện 6 MW. Từ ngày 1/1/2025 đến hết tháng 8/2026, nhà máy đã tiếp nhận, xử lý hơn 159.515 tấn rác sinh hoạt từ 16 xã, phường.

Những con số trên cho thấy Bắc Ninh đã hình thành năng lực xử lý rác bằng công nghệ tương đối lớn. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở sản lượng điện tạo ra, mà còn ở khả năng giảm thể tích rác, hạn chế sử dụng đất chôn lấp và từng bước thu hồi giá trị từ chất thải.

Tuy nhiên, nhà máy điện rác không thể vận hành hiệu quả nếu đứng tách khỏi hệ thống thu gom. Công nghệ hiện đại chỉ phát huy đúng năng lực khi nguồn rác được đưa về đều đặn, đúng thời gian và có chất lượng đầu vào tương đối ổn định.

Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái chủ trì buổi làm việc tại các nhà máy điện rác tại xã Phù Lãng, xã Trung Kênh và phường Song Liễu. (Ảnh: Dương Hoàn - Hoài Thu)

Các kiến nghị của doanh nghiệp tại buổi làm việc đã chỉ rõ những điểm nghẽn hiện nay: chưa có đơn giá chính thức áp dụng thống nhất, đầu mối ký hợp đồng xử lý chưa rõ ràng, rác tại một số điểm trung chuyển còn tồn đọng và quỹ đất dành cho xử lý, tái chế tro bay chưa được bố trí.

Đây không phải những vấn đề riêng lẻ. Khi giá dịch vụ chưa được xác lập ổn định, doanh nghiệp khó tính toán đầy đủ chi phí vận hành và kế hoạch đầu tư dài hạn. Nếu hợp đồng xử lý rác chậm được ký kết hoặc phân tán qua nhiều đầu mối, trách nhiệm cung cấp rác, thanh toán và kiểm soát khối lượng cũng khó bảo đảm thống nhất.

Việc thu gom, vận chuyển thiếu đồng bộ còn có thể tạo ra nghịch lý: rác vẫn tồn đọng ngoài môi trường trong khi công suất nhà máy chưa được khai thác tương xứng. Bởi vậy, điện rác cần được nhìn nhận trước hết như một dịch vụ môi trường công ích có khả năng thu hồi năng lượng, thay vì chỉ đánh giá như một dự án sản xuất điện.

Một điểm đáng chú ý khác là phương án xử lý tro bay. Đốt rác phát điện không có nghĩa chất thải biến mất hoàn toàn. Sau quá trình đốt vẫn còn tro đáy lò, tro bay và các thành phần phải được quản lý theo yêu cầu môi trường. Nếu chỉ quan tâm lượng rác đầu vào và sản lượng điện đầu ra mà chưa hoàn thiện khâu xử lý chất thải sau đốt, chuỗi công nghệ vẫn chưa thực sự khép kín.

Việc Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh giao Sở Xây dựng nghiên cứu vị trí bố trí quỹ đất phục vụ xử lý, tái chế tro bay cho nhà máy tại Phù Lãng đã đi thẳng vào điểm nghẽn này. Về lâu dài, hiệu quả của điện rác không chỉ được đo bằng số tấn rác đã xử lý, mà còn bằng mức độ kiểm soát khí thải, nước thải, tro xỉ và kết quả quan trắc môi trường.

Đối với đơn giá, Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái đề nghị Sở Tài chính phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các doanh nghiệp xây dựng phương án, hướng dẫn các xã, phường và hoàn thành việc ký hợp đồng trong tháng 9. Đề xuất mở rộng Nhà máy điện rác Lương Tài cũng được giao cơ quan chuyên môn rà soát, tham mưu.

Công nghệ đã tạo cho Bắc Ninh một nền tảng quan trọng. Phần việc tiếp theo là kết nối chặt chẽ chính quyền cơ sở, đơn vị thu gom, doanh nghiệp vận chuyển và nhà máy xử lý. Khi đơn giá, hợp đồng, dòng rác và chất thải sau đốt được vận hành trong một cơ chế thống nhất, điện rác mới thực sự trở thành hạ tầng môi trường phục vụ người dân.