Vì sao Việt Nam có 1,6 triệu thanh niên "ba không"?

Vì sao 1,6 triệu thanh niên Việt Nam ngoài vùng học tập, đào tạo và việc làm? Ảnh minh họa

Trong báo cáo tình hình lao động, việc làm quý 3 và 9 tháng đầu năm 2025 vừa được công bố, Tổng cục Thống kê cho biết có tới 1,6 triệu thanh niên trong độ tuổi từ 15 đến 24 không tham gia bất kỳ hoạt động nào liên quan đến học tập, đào tạo hay làm việc. So với quý 2, con số này tăng thêm 250.000 người - một mức tăng khiến nhiều người không khỏi lo ngại về khoảng trống ngày càng lớn trong nhóm dân số trẻ.

Ngày 3/11, bà Nguyễn Thị Thanh Mai – Quyền Trưởng ban Thống kê dân số và lao động trao đổi trên Tuổi Trẻ Online cho biết sự gia tăng này có yếu tố mang tính mùa vụ. Theo bà Mai, nhóm thanh niên này bao gồm cả những người đang tìm kiếm việc làm nhưng chưa có cơ hội, cũng như những người không có nhu cầu tham gia thị trường lao động hay hệ thống giáo dục, đào tạo.

Điểm đáng chú ý là trong khi nhóm thanh niên "không việc – không học – không đào tạo" lên tới 1,6 triệu người, thì tổng số người thất nghiệp trong cả nước quý 3 chỉ là 1 triệu người. Sự chênh lệch này xuất phát từ định nghĩa thống kê: người không có việc làm nhưng cũng không tìm việc sẽ không được tính vào lực lượng lao động - theo chuẩn quốc tế được Tổng cục Thống kê áp dụng.

Nhóm "không tham gia lực lượng lao động" có thể bao gồm nhiều đối tượng khác nhau như phụ nữ đang mang thai hoặc chăm con nhỏ, thanh thiếu niên sau tốt nghiệp THCS chưa tiếp tục học nghề hay học văn hóa, hoặc những người đơn giản là chưa sẵn sàng đi làm.

Trong khi đó, tổng lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên của cả nước trong quý 3 năm nay đạt 53,3 triệu người. Số người có việc làm là 52,3 triệu, tăng hơn 261.000 người so với quý trước và gần 581.000 người so với cùng kỳ năm ngoái. Dù vậy, sự gia tăng này không hoàn toàn đồng đều. Lao động có việc làm ở khu vực thành thị tăng hơn 644.000 người, trong khi khu vực nông thôn lại giảm gần 93.000 người.

Tuy thị trường việc làm đang hồi phục, một thách thức lớn vẫn còn đó: tính bền vững chưa cao khi tỷ lệ lao động phi chính thức chiếm đến 63,4% tổng số lao động có việc làm. Mặc dù con số này có giảm nhẹ so với cùng kỳ năm trước, đây vẫn là biểu hiện cho thấy thị trường lao động Việt Nam vẫn đang phụ thuộc lớn vào khu vực thiếu ổn định và ít được thụ hưởng về chính sách xã hội của Nhà nước, ví dụ như bảo hiểm thất nghiệp, học nghề, giới thiệu việc làm,.....

Một chỉ báo đáng quan tâm khác là số lao động "không sử dụng hết tiềm năng" - tức những người muốn làm thêm nhưng không tìm được việc - đang ở mức khoảng 1,83 triệu người trong quý 3, chiếm 3,4% lực lượng lao động. Tỷ lệ này có xu hướng tăng nhanh từ năm 2020 đến nay, phần lớn do tác động kéo dài của đại dịch COVID-19 và quá trình phục hồi chưa đồng đều giữa các ngành, địa phương.

Về thu nhập, mức lương bình quân của người lao động trong quý 3 đạt khoảng 8,4 triệu đồng/tháng, nhỉnh hơn 124.000 đồng so với quý trước. Tuy có cải thiện, song mức tăng không quá nổi bật trong bối cảnh lạm phát và chi phí sinh hoạt vẫn đang đè nặng lên đời sống của nhiều hộ gia đình lao động.

Thực trạng thanh niên không có việc làm, không học tập hay đào tạo không chỉ là câu chuyện riêng của Việt Nam, mà là vấn đề toàn cầu.

Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), hiện có khoảng 262 triệu thanh niên trên thế giới rơi vào nhóm “3 không” – không việc làm, không học và không được đào tạo – chiếm tới 1/4 dân số trẻ, trong đó phụ nữ chiếm gần 2/3.

Tổng giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo cảnh báo: “Không ai có thể nói về một tương lai ổn định khi hàng triệu thanh niên không có việc làm tử tế và cảm thấy bất an.”

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia, ILO khuyến nghị áp dụng mô hình “Youth Guarantee” – một cơ chế đảm bảo rằng mỗi thanh niên đều có cơ hội tiếp cận việc làm, học nghề hoặc chương trình đào tạo trong vài tháng sau khi tốt nghiệp hoặc mất việc. Mô hình này đã được triển khai hiệu quả tại nhiều nước châu Âu, giúp giảm đáng kể tỷ lệ thanh niên thất nghiệp dài hạn.

Đối với Việt Nam, yêu cầu cấp thiết hiện nay là đầu tư mạnh mẽ hơn vào đào tạo kỹ năng số, mở rộng mạng lưới học nghề và hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ trường học đến việc làm. Dù tỷ lệ thất nghiệp chung đang được duy trì ở mức thấp, nhưng thực tế vẫn còn hơn 1,6 triệu thanh niên “đứng ngoài” thị trường lao động - điều này đặt ra thách thức lớn cho mục tiêu phát triển bền vững của nền kinh tế trong tương lai. Chính sách kết nối thị trường lao động, giáo dục nghề nghiệp và hỗ trợ nhóm dễ tổn thương cần được đặt ở trung tâm của các chiến lược phát triển nhân lực trong thời gian tới.