Vì sao 180.000 tôm hùm giống nhập lậu không thể đưa đi kiểm dịch?

Nhìn từ bên ngoài, 180.000 con tôm hùm giống còn sống có thể khiến nhiều người đặt câu hỏi: nếu tôm khỏe, tại sao không kiểm dịch rồi đưa trở lại tự nhiên thay vì tiêu hủy? Nhưng trong quản lý thú y thủy sản, kiểm dịch không phải là bước có thể bổ sung sau khi một lô hàng đã vượt qua biên giới trái phép.

Đằng sau quy định này là yêu cầu kiểm soát dịch bệnh, nguồn gốc và nguy cơ đối với cả hệ thống nuôi trồng thủy sản.

Một lô tôm giống hợp pháp phải bắt đầu từ hồ sơ

Ngày 2/9, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Khánh Hòa cho biết đang điều tra vụ án “vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới” liên quan hơn 180.000 con tôm hùm giống còn sống từ Singapore về Việt Nam qua đường hàng không, bị phát hiện tại sân bay Cam Ranh.

Hai bị can bị khởi tố là Stevanus Donny Kurnain, 25 tuổi, quốc tịch Indonesia và Ngô Duy Linh, 41 tuổi, trú phường Bắc Nha Trang, Khánh Hòa. Số tôm hùm giống được cất giấu trong 4 vali ký gửi, sau đó bị tịch thu và thực hiện quy trình tiêu hủy theo quy định.

Tôm hùm giống nếu không rõ nguồn gốc, không qua kiểm dịch dễ làm phát sinh lây lan dịch bệnh. Rủi ro ngày một tăng cao vì hầu hết người nuôi tôm thường mua tôm hùm giống qua thương lái thay vì các đơn vị được kiểm soát chất lượng chặt chẽ.

Điểm cần hiểu ở đây là: với một lô tôm hùm giống nhập khẩu hợp pháp, quy trình kiểm soát đã bắt đầu trước khi con tôm "đặt chân" đến cửa khẩu Việt Nam.

Theo hướng dẫn kiểm dịch hiện hành, chủ hàng phải gửi hồ sơ đăng ký kiểm dịch đến Cục Chăn nuôi và Thú y qua Cổng thông tin một cửa quốc gia. Thông tư 03/2026/TT-BNNMT là văn bản hiện hành quy định về kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật thủy sản.

Trong thời hạn 4 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, cơ quan chuyên môn xem xét tình hình dịch bệnh, hệ thống giám sát dịch bệnh và vệ sinh thú y của nước xuất khẩu cùng các thông tin liên quan để hướng dẫn thực hiện kiểm dịch.

Đồng thời, cơ quan kiểm dịch động vật cửa khẩu được thông báo để phối hợp kiểm soát lô hàng.

Nói cách khác, một lô tôm giống hợp pháp không đi theo con đường “mang vào Việt Nam trước, kiểm dịch sau”.

Trước khi tôm đến cửa khẩu, nơi cách ly đã phải được chuẩn bị

Sau khi được hướng dẫn kiểm dịch, chủ lô hàng phải bố trí địa điểm cách ly kiểm dịch động vật thủy sản nhập khẩu.

Đây là nơi tôm giống được bảo quản và thực hiện các yêu cầu kiểm dịch dưới sự hướng dẫn, giám sát của cơ quan kiểm dịch động vật cửa khẩu.

Trước khi hàng đến cửa khẩu nhập, chủ hàng tiếp tục phải gửi hồ sơ khai báo kiểm dịch đến cơ quan kiểm dịch động vật cửa khẩu qua Cổng thông tin một cửa quốc gia.

Nếu hồ sơ khai báo đầy đủ, hợp lệ, trong 1 ngày làm việc, cơ quan kiểm dịch xác nhận vào đơn khai báo kiểm dịch theo quy định.

Sau đó, chủ hàng được thông báo về thời gian, địa điểm tiến hành kiểm dịch.

Chuỗi thủ tục này cho thấy kiểm dịch không đơn thuần là việc nhìn một con tôm xem có khỏe hay không.

Cơ quan quản lý phải biết lô hàng đến từ đâu, thuộc hồ sơ nào, được nhập khẩu theo điều kiện nào và sẽ được kiểm soát ở đâu trước khi cho phép lưu thông.

Tôm khỏe chưa đủ để được đưa ra biển

Đây chính là lý do câu hỏi “tôm còn sống thì sao không kiểm dịch rồi thả về tự nhiên?” không thể giải quyết chỉ bằng một lần xét nghiệm.

Quy trình kiểm dịch đối với tôm hùm giống nhập khẩu bao gồm kiểm tra lâm sàng, đối chiếu thông tin lô hàng với hồ sơ kiểm dịch và xét nghiệm các bệnh bắt buộc.

Trong đó có bệnh sữa trên tôm hùm (Lobster Milky Disease - LMD) và bệnh đốm trắng (White Spot Disease).

Tôm giống có giá trị cao nên toàn bộ quá trình bảo quản, vận chuyển trong thời gian kiểm dịch cũng phải được bảo đảm.

Nếu lô hàng hợp pháp, sau khi kiểm tra thấy tôm khỏe mạnh, không có dấu hiệu bệnh và hồ sơ đầy đủ, hợp lệ, chủ hàng mới được cấp giấy chứng nhận để vận chuyển động vật thủy sản nhập khẩu về nơi cách ly kiểm dịch.

Đối với động vật thủy sản làm giống, thời gian nuôi cách ly kiểm dịch không quá 10 ngày kể từ ngày bắt đầu cách ly.

Thông thường, thời gian cách ly tôm hùm giống để kiểm dịch khoảng 7-10 ngày. Nếu phải kéo dài hơn, cơ quan kiểm dịch động vật cửa khẩu phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Khi kết quả xét nghiệm đạt yêu cầu, tôm giống khỏe mạnh, cơ quan kiểm dịch mới cấp giấy chứng nhận kiểm dịch nhập khẩu để chủ hàng vận chuyển về nơi tiêu thụ.

Kiểm dịch là “hàng rào” chứ không phải là... thủ tục chữa cháy

Nhìn từ vụ việc tại sân bay Cam Ranh, có thể thấy giá trị lớn nhất của quy trình kiểm dịch nằm ở phòng ngừa rủi ro trước khi lô hàng được đưa vào hệ thống nuôi trồng thủy sản trong nước.

Chính nhờ tôm hùm xanh ít dịch bệnh, hiệu quả kinh tế cao nên đây là đối tượng hiện chiếm được sự tin tưởng của người nuôi trồng thủy sản tại nhiều địa phương.

Tôm giống chưa được kiểm dịch, kiểm soát nếu thả ra môi trường tự nhiên có thể mang theo mầm bệnh chưa được phát hiện, tác động đến môi trường nuôi biển và gây thiệt hại cho người nuôi.

Đó là rủi ro không chỉ nằm trong một lô hàng.

Một mầm bệnh từ một lô giống có thể trở thành vấn đề của cả vùng nuôi nếu không được kiểm soát đúng thời điểm. Vì vậy, việc tôm còn sống không đồng nghĩa với việc có thể đưa vào kiểm dịch sau khi đã nhập khẩu trái phép.

Quy định xử lý hàng hóa nhập khẩu không giấy phép trong lĩnh vực thủy sản được đặt trong hệ thống pháp luật xử phạt vi phạm hành chính về thủy sản; Nghị định 38/2024/NĐ-CP đã được Chính phủ ban hành và sau đó được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 301/2025/NĐ-CP.

Bởi thế, câu chuyện của 180.000 con tôm hùm giống không chỉ là một vụ vận chuyển trái phép qua biên giới.

Nó cho thấy một nguyên tắc rất rõ trong quản lý thủy sản: để một con tôm giống được bước vào thị trường Việt Nam, điều kiện không chỉ là nó còn sống hay có giá trị kinh tế cao. Nó phải đi qua đúng cánh cửa pháp lý, đúng hồ sơ, đúng quy trình kiểm dịch và đúng hệ thống kiểm soát dịch bệnh.

Thị trường tôm giống cũng cần một “hàng rào” an toàn

Theo thống kê của Cục Chăn nuôi và Thú y, năm 2025 Việt Nam nhập khẩu gần 35 triệu con tôm hùm giống từ Indonesia.

Tuy nhiên, trong 6 tháng đầu năm 2026, chưa ghi nhận phát sinh lô hàng nhập khẩu tôm hùm giống nào vào Việt Nam.

Những con số này càng cho thấy tôm hùm giống là một loại hàng hóa có giá trị kinh tế đáng kể và gắn trực tiếp với hoạt động nuôi biển.

Với một ngành nuôi trồng đang cần nguồn giống chất lượng, yêu cầu đặt ra không chỉ là có đủ con giống mà còn phải bảo đảm nguồn giống an toàn về dịch bệnh, có nguồn gốc và được kiểm soát ngay từ cửa khẩu.

Một lô hàng đi đúng quy trình có thể mất 7-10 ngày để hoàn tất cách ly, kiểm dịch. Nhưng chính khoảng thời gian ấy là “hàng rào” cần thiết để bảo vệ những vùng nuôi phía sau.

Còn với 180.000 con tôm hùm giống nhập lậu, vấn đề không nằm ở việc chúng còn sống hay không, mà ở chỗ chúng đã đi vào Việt Nam ngoài cánh cửa kiểm dịch.

Và một khi cánh cửa đó đã bị bỏ qua, không thể dùng một quy trình kiểm dịch hợp pháp để hợp thức hóa phần sai phạm đã xảy ra.