Luật Phát triển đô thị mở loạt cơ chế đột phá

Việc Quốc hội chính thức thông qua Luật Phát triển đô thị không chỉ tạo hành lang pháp lý mới cho phát triển đô thị hiện đại mà còn mở ra nhiều cơ chế đột phá về phân cấp, phân quyền, quy hoạch, huy động nguồn lực và thu hút đầu tư. Đây được xem là nền tảng quan trọng giúp các địa phương chủ động hơn trong phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới.

Một trong những điểm nổi bật của luật là nguyên tắc phân quyền mạnh mẽ, trao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền đô thị trong tổ chức bộ máy, quản lý nguồn lực và triển khai các cơ chế phát triển đặc thù.

Luật Phát triển đô thị được kỳ vọng trở thành cú hích thể chế, tạo động lực huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng và mở rộng không gian tăng trưởng cho các đô thị Việt Nam.

Theo đó, Hội đồng nhân dân thành phố được quyền quyết định tổng số lượng biên chế công chức, viên chức tăng thêm nhưng không vượt quá 20% so với số lượng Trung ương giao, với điều kiện địa phương tự cân đối và bảo đảm nguồn chi trả từ ngân sách của mình. Chính quyền đô thị cũng được quyền quyết định việc thành lập, tổ chức lại hoặc giải thể các cơ quan chuyên môn thuộc phạm vi quản lý, đồng thời chủ động xây dựng chính sách thu nhập cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức từ nguồn lực địa phương.

Đáng chú ý, luật cho phép các địa phương được thí điểm các cơ chế, chính sách mới khác với quy định hiện hành hoặc đối với những nội dung chưa được pháp luật quy định, ngoại trừ các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại và tôn giáo. Thời gian thực hiện thí điểm tối đa là 5 năm.

Bên cạnh việc tăng quyền tự chủ cho chính quyền đô thị, Luật Phát triển đô thị còn tạo bước đột phá trong công tác quy hoạch. Thay vì tồn tại nhiều lớp quy hoạch chồng chéo như trước đây, luật quy định mỗi thành phố chỉ lập một quy hoạch tổng thể tích hợp duy nhất, có giá trị pháp lý thay thế cho cả quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung.

Quy hoạch này không chỉ quản lý không gian mặt đất mà còn bao quát không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao của đô thị. Đây được đánh giá là bước tiến quan trọng nhằm đồng bộ hóa định hướng phát triển và nâng cao hiệu quả quản lý đô thị trong dài hạn.

Một nội dung đáng chú ý khác là việc luật hóa mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Theo đó, địa phương được sử dụng ngân sách để triển khai các dự án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư độc lập nhằm tạo quỹ đất sạch xung quanh các nhà ga đường sắt đô thị và depot. Quỹ đất này có thể được đấu giá hoặc sử dụng để thanh toán cho nhà đầu tư theo các hình thức phù hợp.

Các khu vực TOD cũng được phép áp dụng chỉ tiêu sử dụng đất cao hơn quy chuẩn thông thường và được chuyển nhượng chỉ tiêu sử dụng đất quy hoạch, tạo điều kiện khai thác hiệu quả hơn giá trị gia tăng từ hạ tầng giao thông công cộng.

Luật Phát triển đô thị đồng thời mở rộng không gian phát triển cho các mô hình kinh tế mới. Trong đó, các dự án đô thị lấn biển hiện đại, xanh và thông minh được phép triển khai với thời hạn hoạt động lên tới 70 năm đối với nhà đầu tư chiến lược. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng cho các dự án quy mô lớn tại những địa phương có lợi thế về kinh tế biển.

Luật cũng cho phép hình thành khu thương mại tự do và trung tâm logistics tích hợp với nhiều cơ chế ưu đãi vượt trội. Hàng hóa và dịch vụ trao đổi giữa các khu chức năng đáp ứng điều kiện phi thuế quan sẽ được hưởng các chính sách ưu đãi đặc biệt. Doanh nghiệp hoạt động trong khu thương mại tự do được phép niêm yết, định giá và thanh toán bằng ngoại tệ chuyển khoản trong các giao dịch với nhau.

Đối với khu kinh tế đặc biệt, luật lần đầu tiên xây dựng một chương riêng quy định về mô hình này. Các khu kinh tế đặc biệt được xác định là những địa bàn có vị trí chiến lược, quy mô lớn, sở hữu cảng hàng không quốc tế hoặc cảng biển loại I trở lên và có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế quốc gia.

Tại các khu vực này, chính quyền địa phương được trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn trong quản lý đầu tư, quy hoạch và sử dụng đất. Đồng thời, nhiều chính sách ưu đãi được áp dụng nhằm thu hút chuyên gia, nhân lực chất lượng cao và nhà đầu tư chiến lược.

Theo luật, địa phương có thể sử dụng ngân sách để phát triển nhà ở xã hội dành cho chuyên gia, hỗ trợ khám chữa bệnh cho bản thân và gia đình họ tại các cơ sở y tế công lập, đồng thời miễn học phí cho con em chuyên gia đang làm việc tại khu kinh tế đặc biệt.

Một cơ chế đáng chú ý khác là quy định liên quan đến các dự án khu dịch vụ du lịch phức hợp cao cấp có casino. Nhà đầu tư chiến lược triển khai dự án có quy mô vốn từ 2 tỷ USD trở lên được phép tính cả phần vốn đã giải ngân vào các dự án hạ tầng và đô thị liên quan trong khu kinh tế đặc biệt để xét điều kiện cấp phép kinh doanh casino.

Không chỉ mở rộng các cơ chế ưu đãi, Luật Phát triển đô thị còn tạo hành lang pháp lý mới nhằm thúc đẩy đầu tư hạ tầng và liên kết vùng. Luật cho phép các địa phương sử dụng ngân sách để đầu tư trực tiếp vào các dự án nằm trên địa bàn địa phương khác trong cùng vùng nhằm giải quyết các vấn đề chung về giao thông, môi trường, cấp nước, thoát nước và các công trình công ích.

Đặc biệt, luật quy định thành lập Quỹ Phát triển vùng đô thị đặc biệt nhằm huy động, điều phối nguồn lực cho các dự án liên kết vùng. Đây được xem là công cụ quan trọng để giải quyết bài toán vốn cho các công trình hạ tầng quy mô lớn, đồng thời tạo nền tảng để nghiên cứu hình thành các định chế thu xếp vốn liên vùng trong tương lai.

Là đô thị công nghiệp năng động của vùng Đông Nam Bộ, Tân Uyên được đánh giá sẽ hưởng lợi từ các cơ chế mới về liên kết vùng, đầu tư hạ tầng và huy động nguồn lực mà Luật Phát triển đô thị vừa được Quốc hội thông qua.

Bên cạnh các chính sách khuyến khích phát triển, luật cũng siết chặt kỷ cương đô thị. Hội đồng nhân dân thành phố được trao quyền quy định việc ngừng cung cấp điện, nước đối với các công trình xây dựng không phép, sai phép, xây dựng trên đất lấn chiếm hoặc các cơ sở kinh doanh vi phạm nghiêm trọng quy định về môi trường và phòng cháy chữa cháy.

Các địa phương cũng được áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá hai lần mức phạt chung của cả nước đối với các lĩnh vực như đất đai, xây dựng, môi trường, giao thông và phòng cháy chữa cháy.

Đáng chú ý, luật lần đầu tiên luật hóa cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Theo đó, cán bộ, công chức, viên chức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, triển khai chính sách mới hoặc thực hiện các quyết định đổi mới sáng tạo sẽ được xem xét miễn hoặc loại trừ trách nhiệm pháp lý nếu không vụ lợi, thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự và thủ tục nhưng vẫn phát sinh thiệt hại ngoài ý muốn.

Nhiều chuyên gia nhận định, với hàng loạt cơ chế đột phá về phân quyền, quy hoạch, phát triển TOD, đô thị lấn biển, khu thương mại tự do, khu kinh tế đặc biệt, đầu tư liên vùng và bảo vệ cán bộ đổi mới sáng tạo, Luật Phát triển đô thị sẽ tạo nền tảng thể chế quan trọng để các địa phương khai thác hiệu quả hơn nguồn lực phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng bền vững trong những năm tới.