Câu chuyện Quỹ Bình ổn giá xăng dầu đang chuyển sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây trọng tâm là có nên tiếp tục duy trì công cụ này hay chuyển sang dự trữ, thuế và cạnh tranh thị trường, thì dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu lần thứ 15 đã đặt ra bài toán cụ thể hơn: khi Quỹ dừng hoạt động, hàng nghìn tỷ đồng còn lại sẽ được quyết toán, hoàn trả và sử dụng như thế nào.
Ngày 12/11, Tạp chí điện tử Doanh nghiệp và Hội nhập đã phân tích rằng nếu Quỹ được chấm dứt, doanh nghiệp xăng dầu sẽ phải bước vào một cơ chế cạnh tranh mới, trong đó năng lực dự trữ, nguồn cung, logistics, giá bán và minh bạch thị trường trở nên quan trọng hơn. Dự thảo mới nhất hiện đi thêm một bước khi đề xuất chấm dứt việc trích lập, chi sử dụng Quỹ ngay khi nghị định mới có hiệu lực và thiết kế cơ chế xử lý phần tài chính còn lại.
![]() |
| Đề xuất về Quỹ bình ổn không đứng riêng lẻ mà nằm trong một nhóm kiến nghị nhằm cơ cấu lại toàn bộ cách vận hành thị trường xăng dầu - Ảnh minh họa. |
Hai dòng tiền phải được tách riêng khi đóng Quỹ
Theo dự thảo, các thương nhân đầu mối đang hoạt động phải chốt số dư Quỹ đến hết ngày liền trước ngày nghị định có hiệu lực. Toàn bộ số dư dương phải được chuyển trong vòng 30 ngày.
Điểm đáng chú ý là Bộ Công Thương đề xuất tách riêng hai nguồn tiền.
Nguồn thứ nhất là tiền được hình thành từ việc trích lập trong giá bán xăng dầu qua các năm. Khoản này dự kiến chuyển về tài khoản Quỹ tại Kho bạc Nhà nước.
Nguồn thứ hai là phần ngân sách Nhà nước đã tạm ứng trong năm 2026. Khoản này được quản lý riêng để phục vụ việc đối chiếu và hoàn trả ngân sách.
Cách tiếp cận này kế thừa hướng xử lý từng xuất hiện trong dự thảo lần thứ 14, khi Bộ Công Thương đề xuất đưa số dư Quỹ từ các tài khoản phân tán tại doanh nghiệp về một tài khoản tập trung tại Kho bạc Nhà nước. Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập đã phân tích ngày 30/9 rằng thay đổi địa chỉ quản lý dòng tiền nhằm giảm rủi ro chiếm dụng và tăng khả năng kiểm soát sau những sai phạm được Thanh tra Chính phủ chỉ ra.
8.000 tỷ đồng không phải khoản ngân sách cấp không hoàn lại
Khoản tiền lớn nhất cần xử lý là 8.000 tỷ đồng ngân sách Trung ương đã tạm ứng cho Quỹ trong tháng 3/2026.
Theo Nghị quyết 69/NQ-CP ngày 27/3/2026, Chính phủ thống nhất bổ sung 8.000 tỷ đồng dự toán chi ngân sách năm 2026 cho Bộ Công Thương từ nguồn tăng thu ngân sách Trung ương năm 2025 để tạm ứng cho Quỹ, nhằm hạn chế biến động tăng giá xăng dầu bất thường. Cùng ngày, Thủ tướng ban hành Quyết định 483/QĐ-TTg bổ sung dự toán tương ứng.
Cơ chế ban đầu xác định đây là khoản tạm ứng phải thu hồi, không phải khoản hỗ trợ không hoàn lại. Bộ Công Thương có trách nhiệm xây dựng kịch bản trích lập để hoàn trả ngân sách sau khi thị trường ổn định; thời gian hoàn tối đa 12 tháng kể từ khi có quyết định triển khai việc trích lập để thu hồi khoản tạm ứng.
Thực tế, nguồn tiền này đã được sử dụng trong những giai đoạn giá nhiên liệu biến động mạnh. Bộ Công Thương cho biết trong một tháng cao điểm của năm 2026, Quỹ được kích hoạt 9 lần với tổng số tiền chi khoảng 5.300 tỷ đồng.
Ba kịch bản cho khoản tạm ứng ngân sách
Dự thảo lần thứ 15 đưa ra các phương án xử lý tùy số dư thực tế sau khi đối chiếu.
Nếu nguồn tạm ứng còn đủ để hoàn trả, ngân sách sẽ nhận lại 8.000 tỷ đồng; phần vượt trên mức này được đề xuất chuyển thành nguồn kinh phí để Bộ Công Thương mua xăng dầu dự trữ quốc gia, phục vụ điều tiết khi thị trường biến động.
Nếu nguồn tiền không đủ 8.000 tỷ đồng và đồng thời phát sinh số dư âm từ nguồn trích lập của doanh nghiệp, dự thảo cho phép dùng nguồn tạm ứng để bù trừ, hoàn trả cho thương nhân đầu mối trước khi nộp phần còn lại về ngân sách.
Trong trường hợp số tiền cuối cùng thu hồi thấp hơn khoản tạm ứng ban đầu, phần thiếu được đề xuất quyết toán thành chi ngân sách hỗ trợ trực tiếp người tiêu dùng xăng dầu, thay vì tiếp tục ghi nhận là khoản phải thu hồi. Trường hợp không phát sinh số dư âm nhưng nguồn tạm ứng vẫn chưa đủ 8.000 tỷ đồng, toàn bộ số hiện có được nộp ngân sách, còn phần thiếu cũng được xử lý theo nguyên tắc này.
Đây là thay đổi đáng chú ý so với nguyên tắc ban đầu của Nghị quyết 69/NQ-CP, vốn đặt trọng tâm vào việc thu hồi khoản ngân sách đã ứng sau khi thị trường ổn định. Tuy nhiên, phương án mới hiện vẫn chỉ nằm trong dự thảo Nghị định, chưa phải quyết định cuối cùng của Chính phủ.
Chấm dứt Quỹ không đồng nghĩa kết thúc trách nhiệm tài chính
Việc dừng trích lập và chi Quỹ, nếu được Chính phủ thông qua, sẽ không làm các nghĩa vụ cũ tự động biến mất.
Các doanh nghiệp đầu mối vẫn phải đối chiếu số liệu, kiểm toán, quyết toán và xử lý đầy đủ số dư phát sinh trước ngày nghị định có hiệu lực. Bộ Công Thương và Bộ Tài chính sau đó phải thống nhất phương án quyết toán trước khi báo cáo Chính phủ.
Điều này đặc biệt quan trọng sau khi Kết luận 769/KL-TTCP chỉ ra nhiều tồn tại trong quản lý Quỹ, trong đó 20 thương nhân đầu mối từng trích lập, chi sử dụng khoảng 2.209 tỷ đồng tại thời điểm lập hóa đơn khi lượng xăng dầu chưa thực tế tiêu thụ. Từ những bất cập đó, Thanh tra Chính phủ kiến nghị nghiên cứu chấm dứt Quỹ và chuyển trọng tâm bình ổn sang dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc, thuế và các công cụ thị trường.
Như vậy, Quỹ Bình ổn giá xăng dầu đang đi từ câu chuyện cải cách cơ chế sang bài toán “đóng sổ” tài chính. Nếu phương án mới được thông qua, thị trường không chỉ thay đổi cách bình ổn giá, mà còn phải xử lý minh bạch hàng nghìn tỷ đồng tích lũy từ người tiêu dùng và ngân sách trước khi một cơ chế cũ chính thức khép lại.
