Trước giờ “G” gỡ thẻ vàng IUU: Quyết liệt 9 nhiệm vụ then chốt

Trước thềm Đoàn Thanh tra lần thứ 5 của Ủy ban châu Âu (EC), Chính phủ xác định rõ 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, coi đây là điều kiện tiên quyết để chấm dứt tình trạng khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

Năm 2025, Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã tham mưu, chuẩn bị đầy đủ nội dung phục vụ 15 phiên họp định kỳ của Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU do Thủ tướng Chính phủ và Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà chủ trì; đồng thời thường xuyên báo cáo, xin ý kiến chỉ đạo về công tác chống khai thác IUU, đặc biệt là việc ngăn chặn, xử lý tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài.

Trước giờ “G” gỡ thẻ vàng IUU: Quyết liệt 9 nhiệm vụ then chốt

Trên cơ sở đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị về ngăn chặn, xử lý triệt để tàu cá, ngư dân vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp ở vùng biển nước ngoài, cùng Kế hoạch hành động cao điểm, cấp bách thực hiện các khuyến nghị của EC, chuẩn bị cho Đoàn Thanh tra lần thứ 5. Các văn bản này thể hiện quyết tâm chính trị rất cao của Chính phủ trong việc chấm dứt tình trạng vi phạm IUU kéo dài, gắn trực tiếp với uy tín quốc gia và sinh kế bền vững của ngành thủy sản.

Không dừng ở chỉ đạo, công tác tổ chức thực hiện được đẩy mạnh thông qua các đoàn công tác liên ngành kiểm tra tại địa phương trọng điểm; tổ chức 3 hội nghị khu vực Bắc – Trung – Nam nhằm rà soát mức độ sẵn sàng trước đợt thanh tra của EC. Cơ chế theo dõi, trao đổi thông tin hằng ngày về tàu cá hoạt động gần ranh giới, tàu mất kết nối thiết bị giám sát hành trình (VMS) tiếp tục được duy trì, phục vụ cảnh báo và ngăn chặn vi phạm từ sớm, từ xa.

Giai đoạn 2021 – 2025, nhiều nền tảng quan trọng trong chống khai thác IUU đã được thiết lập và từng bước hoàn thiện, như kiện toàn Ban Chỉ đạo quốc gia về IUU; làm việc với các Đoàn Thanh tra EC lần thứ 3, 4; triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT); đồng bộ cơ sở dữ liệu tàu cá, thuyền viên (VNFishbase) với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; thực hiện nghiêm Hiệp định PSMA nhằm ngăn chặn sản phẩm khai thác bất hợp pháp xâm nhập chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, IUU vẫn là “điểm nghẽn” lớn nhất của ngành thủy sản Việt Nam. Một số địa phương còn lúng túng trong quản lý đội tàu; báo cáo số liệu chưa thống nhất, chưa phản ánh đúng thực tế; việc truy xuất nguồn gốc ở một số khâu vẫn còn bất cập.

Theo thống kê, 10 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang EU đạt 1,01 tỷ USD, tăng 11,2% so với cùng kỳ năm 2024, chiếm 10,9% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Tuy nhiên, tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026 của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, ông Lê Thanh Hòa, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, nhấn mạnh IUU vẫn là rào cản lớn nhất đối với thủy sản Việt Nam tại thị trường EU. Việc quản lý tàu cá, kiểm soát sản lượng và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện chặt chẽ, minh bạch hơn để đủ điều kiện cấp chứng thư xuất khẩu.

9 nhiệm vụ then chốt trước đợt thanh tra EC

Theo Thông báo số 16/TB-VPCP kết luận Phiên họp lần thứ 29 của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu chấn chỉnh nghiêm túc công tác báo cáo, coi đây là “nút thắt” then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả làm việc với EC. Báo cáo phải rõ ràng, cập nhật tiến độ, so sánh theo thời gian, làm rõ nguyên nhân tồn tại, tránh tình trạng hình thức, lặp lại số liệu cũ.

Để chuẩn bị cho Đoàn Thanh tra EC lần thứ 5, dự kiến sang Việt Nam vào tháng 4/2026, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung thực hiện 9 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Một là, kiểm tra, xác nhận mức độ sẵn sàng của các hệ thống quản lý, giám sát tàu cá; bảo đảm dữ liệu liên thông, vận hành thực chất, báo cáo Thủ tướng Chính phủ trước ngày 15/1/2026.

Hai là, đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu tàu cá; tập huấn thống nhất việc ghi nhật ký khai thác điện tử, truy xuất nguồn gốc.

Ba là, rà soát, xử lý triệt để tàu cá “ba không”; làm rõ số tàu đã thu hồi, hủy đăng ký và tình trạng thực tế.

Bốn là, hoàn thiện quy định về trách nhiệm pháp lý cá thể trong quản lý tàu cá đã thu hồi, hủy đăng ký; xử lý nghiêm hành vi buông lỏng quản lý, báo cáo không trung thực.

Năm là, hoàn thiện quy định về lắp đặt thiết bị VMS theo hướng chặt chẽ nhưng khả thi, tránh áp dụng máy móc gây khó cho ngư dân.

Sáu là, đổi mới thống kê tàu cá ra – vào cảng, quản lý theo định danh từng tàu trên phạm vi toàn quốc; đồng bộ dữ liệu giữa cảng cá và biên phòng.

Bảy là, chuẩn hóa số liệu tàu cá và đối tượng vi phạm; phân loại rõ các trường hợp đã xử lý và chưa đủ điều kiện xử lý.

Tám là, xử lý dứt điểm các vụ tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài đã đủ điều kiện xử lý, đặc biệt tại các địa phương trọng điểm; hoàn thành trước ngày 12/1/2026.

Chín là, siết chặt trách nhiệm của doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản sang EU; yêu cầu 100% doanh nghiệp tự rà soát, tự chịu trách nhiệm, xử lý nghiêm các hành vi gian lận.

Tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 của Cục Thủy sản và Kiểm ngư, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến khẳng định, gỡ “thẻ vàng” IUU là nhiệm vụ chính trị cấp bách, không có đường lùi; lực lượng Kiểm ngư phải thực sự là “thanh bảo kiếm” trên biển, xử lý nghiêm, không có vùng cấm.

Trong bối cảnh xuất khẩu thủy sản sang EU tiếp tục tăng trưởng nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro từ IUU, việc thực hiện đồng bộ, nghiêm túc 9 nhiệm vụ trọng tâm không chỉ nhằm gỡ bỏ “thẻ vàng”, mà còn là bước đi căn cơ để tái cấu trúc nghề cá theo hướng hiện đại, có trách nhiệm và bền vững, bảo vệ uy tín và lợi ích lâu dài của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.