Sốt xuất huyết gia tăng: chủ động phòng bệnh từ mỗi gia đình

Sốt xuất huyết gia tăng: chủ động phòng bệnh từ mỗi gia đình

Gần 50.000 ca sốt xuất huyết trong vòng 5 tháng là con số Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế ghi nhận từ đầu năm 2026, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước và xuất hiện sớm hơn thường lệ nhiều tháng. Điều khiến các chuyên gia lo ngại không chỉ là tốc độ lây lan mà còn là cách nhiều gia đình đang ứng phó: tự điều trị tại nhà, chủ quan khi thấy hết sốt, và bỏ qua những dấu hiệu nguy hiểm nhất chính là lúc cơ thể tưởng như đã qua cơn bệnh.

Năm nay sốt xuất huyết đến sớm và khác hơn mọi năm

Trước đây, dịch sốt xuất huyết thường bùng phát từ tháng 9 đến tháng 12 theo nhịp mùa mưa quen thuộc. Nhưng năm 2026, nhiều địa phương đã ghi nhận lượng bệnh nhân cao ngay từ những tháng đầu năm. ThS.BS Võ Hải Sơn, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, nhận định quy luật theo mùa truyền thống đang thay đổi. Năm nay có nhiều khả năng rơi vào chu kỳ dịch lớn tương tự đợt bùng phát mạnh trước đây. Riêng tại TPHCM, số ca mắc tăng rõ rệt so với cùng kỳ, đồng thời đã ghi nhận một số trường hợp tử vong ngay trong những tháng đầu năm.

Điều đáng lo hơn là nhiều người đang phạm phải những sai lầm khiến bệnh trở nặng. Sai lầm phổ biến nhất là lầm tưởng hết sốt là khỏi. Thực tế ngược lại: giai đoạn từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, khi cơn sốt đã hạ, mới là thời điểm nguy hiểm nhất. Đây là lúc cơ thể có nguy cơ rơi vào sốc sốt xuất huyết – tình trạng huyết áp tụt đột ngột do huyết tương thoát ra khỏi mạch máu, kéo theo nguy cơ xuất huyết nặng và suy đa cơ quan. Không ít trường hợp nhập viện muộn vì gia đình thấy bệnh nhân "đã hạ sốt, tưởng qua rồi." Ngoài ra, việc tự truyền dịch hoặc dùng kháng sinh tại nhà – không theo hướng dẫn của cơ sở y tế – cũng được ghi nhận là yếu tố khiến bệnh diễn tiến phức tạp hơn.

Muỗi không tự nhiên sinh ra – chúng đang sống trong nhà

Muỗi Aedes aegypti – loài muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết – không sinh sản ở ao tù hay cống rãnh. Chúng đẻ trứng trong nước sạch đọng ở những vật chứa nhỏ quen thuộc: thùng nước đậy hở, chai lọ phế thải bỏ quên sau nhà, máng ăn của vật nuôi, bình hoa trên bàn thờ, hốc cây đọng nước sau mưa. Lăng quăng – tên gọi dân gian của ấu trùng muỗi (bọ gậy) – phát triển trong chính những vật chứa đó. Không có lăng quăng, không có muỗi trưởng thành. Không có muỗi, không có sốt xuất huyết. Cơ chế đơn giản đến mức nhiều người không tin đó là sự thật.

Theo TS Angela Prat, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, biến đổi khí hậu đang kéo dài mùa nóng ẩm và mở rộng vùng phân bố của muỗi Aedes sang nhiều tỉnh phía Bắc – nơi trước đây hiếm ghi nhận ca bệnh. Kết hợp với tốc độ đô thị hóa nhanh và lượng vật chứa phế thải ngày càng nhiều, điều kiện cho muỗi sinh sôi đang thuận lợi hơn bao giờ hết. Một sân thượng ít dọn dẹp, một xô nhựa bỏ quên sau nhà là đủ để hình thành một ổ lăng quăng. Khoảng cách từ ổ lăng quăng đến ca bệnh thực ra rất ngắn.

Phòng bệnh từ trong nhà: những việc có thể làm ngay hôm nay

Câu hỏi về cách phòng bệnh và câu trả lời bắt đầu từ những việc rất nhỏ.

Ưu tiên hàng đầu là loại bỏ lăng quăng – hành động dễ làm nhất và có hiệu quả trực tiếp nhất. Cụ thể: đậy kín toàn bộ dụng cụ chứa nước trong nhà bằng nắp hoặc vải mịn; lật úp các chai lọ, xô chậu phế thải xung quanh nhà; thay nước bình hoa và vệ sinh bình ít nhất 2 lần mỗi tuần; thay nước máng ăn của vật nuôi 2–3 lần mỗi tuần; kiểm tra sân thượng và khoảng trống sau nhà sau mỗi trận mưa. Những việc này không mất quá 15 phút nhưng cắt đứt hoàn toàn vòng đời của muỗi ngay từ giai đoạn trứng.

Song song với đó, điều đáng lưu ý là muỗi Aedes hoạt động mạnh vào ban ngày – khác với muỗi thông thường chỉ đốt về đêm. Vì vậy, ngủ màn cả ban ngày lẫn ban đêm, mặc quần áo dài tay vào buổi sáng sớm và chiều tối là những biện pháp bảo vệ cá nhân thiết thực. Kem hoặc xịt xua muỗi cũng là lựa chọn hợp lý khi cần ra ngoài lúc trời còn nắng.

Một lựa chọn đáng cân nhắc thêm là tiêm vắc xin phòng sốt xuất huyết. Vắc xin này đã được Bộ Y tế Việt Nam phê duyệt lưu hành từ tháng 5/2024 và hiện có mặt tại nhiều cơ sở y tế. WHO khuyến nghị sử dụng vắc xin tại các quốc gia có gánh nặng bệnh cao – và Việt Nam rõ ràng nằm trong nhóm đó. Vắc xin không thay thế hoàn toàn các biện pháp phòng ngừa khác, nhưng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và đặc biệt giảm khả năng diễn tiến nặng khi bị nhiễm.

Cuối cùng, theo các chuyên gia, khi xuất hiện sốt cao đột ngột kèm đau cơ, đau sau mắt hoặc các nốt đỏ nhỏ dưới da – nên đến cơ sở y tế sớm để được xét nghiệm và theo dõi, thay vì chờ đến khi "hết sốt mới tính." Giai đoạn hạ sốt, như đã nói, mới là lúc cần được theo dõi sát nhất.

Sốt xuất huyết không còn chờ đúng mùa mới đến. Nhưng phần lớn những gì bảo vệ được một gia đình lại rất đơn giản – và hoàn toàn nằm trong tay mỗi người.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.