Sâm Ngọc Linh thật giả: Ai đủ thẩm quyền xác nhận?

Sâm Ngọc Linh là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới. Theo kết quả nghiên cứu từ năm 1978 của Bộ Y tế Việt Nam, phần thân rễ của cây sâm Ngọc Linh Việt Nam chứa 26 hợp chất saponin có cấu trúc hóa học đã biết và 24 saponin có cấu trúc mới không có trong các loại sâm khác, trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin.

Sâm Ngọc Linh có giá trị kinh tế cao cũng kéo theo nguy cơ giả mạo, làm nhái và lợi dụng thương hiệu để trục lợi. Trong bối cảnh người mua ngày càng yêu cầu sản phẩm phải có căn cứ xác thực, hoạt động kiểm tra ADN và phân tích saponin trở thành một mắt xích quan trọng. Nhưng một phiếu kết quả chỉ thực sự có giá trị đến đâu lại phụ thuộc vào tư cách pháp lý, năng lực và phạm vi phép thử của đơn vị thực hiện.

Hơn 2.800 mẫu từng được kiểm tra

Theo thông tin từ Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Quảng Ngãi, Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh đã thực hiện kiểm tra ADN 2.880 mẫu sâm Ngọc Linh từ khi triển khai hoạt động. Tổng số tiền thu từ hoạt động kiểm tra ADN và phân tích hàm lượng saponin sâm Ngọc Linh được báo cáo khoảng 1,5 tỷ đồng.

Tên khoa học của cây nhân sâm Ngọc Linh được viết hợp pháp theo luật quốc tế hiện nay là Panax articulatus KL Dao (1973) ex Ha et Gruskv (1985). Những kết quả nghiên cứu, phân lập thành phần hóa học mới nhất được công bố cho biết danh sách saponin của sâm Ngọc Linh lên 52 loại trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin. Ảnh: tư liệu

Từ năm 2025 đến giữa năm 2026, hoạt động này được thực hiện cho nhiều cá nhân, tổ chức ở Quảng Ngãi và các địa phương khác. Mẫu gửi đến không chỉ có củ sâm mà còn gồm lá, hoa; khách hàng là các hộ trồng sâm, doanh nghiệp, hợp tác xã hoạt động trong lĩnh vực trồng, thu mua, chế biến và kinh doanh sản phẩm từ sâm.

Trao đổi với báo giới, một số người kinh doanh sâm cho biết họ gửi mẫu đến Trung tâm khi khách hàng yêu cầu có kết quả kiểm tra để xác định nguồn gốc sản phẩm.

Báo Nhân dân điện tử dẫn lời Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dược liệu sạch Kon Tum Phạm Thị Nga cho biết doanh nghiệp từng gửi mẫu sâm Ngọc Linh đến Trung tâm trong khoảng hai năm qua, với chi phí mỗi lần từ 700.000 đồng đến 1,2 triệu đồng tùy số lượng mẫu. Theo đó, bà Nga lo lắng chia sẻ: “Khách hàng yêu cầu kiểm định thì tôi làm. Tôi nghe thông báo tỉnh Kon Tum (cũ) mua máy kiểm định, có thể test gene sâm Ngọc Linh nên tôi xét nghiệm. Tôi gửi mẫu sang kiểm định ADN sâm vì test gene phân biệt chuẩn sâm Ngọc Linh nên tôi tin tưởng công bố, thông báo đó. Tỉnh nhà giới thiệu như thế và truyền thông nên tôi tin tưởng thôi. Nghe chưa có phép mà test ADN tôi hoang mang, chưa biết làm sao”.

Việc doanh nghiệp sử dụng dịch vụ này xuất phát từ nhu cầu của khách hàng và thông tin trước đó về khả năng kiểm tra gene sâm Ngọc Linh. Khi xuất hiện thông tin cho rằng hoạt động này chưa được cấp phép theo quy định, doanh nghiệp bắt đầu lo ngại về giá trị của những kết quả đã nhận.

Kiểm tra ADN khác với một “giấy chứng nhận sâm thật”

Đây là điểm cần được phân định rõ. Về chuyên môn, kiểm tra ADN là một phép phân tích nhằm xác định đặc điểm di truyền của mẫu theo phương pháp kỹ thuật nhất định. Trong khi đó, phân tích saponin nhằm xác định thành phần hoặc hàm lượng các hợp chất thuộc nhóm saponin theo phương pháp thử.

Sâm Ngọc Linh thật và củ tam thất rừng có hình dáng tương tự được trưng bày để người mua so sánh, nhận diện - (Nguồn ảnh: Trang thông tin điện tử huyện Tu Mơ Rông).

Một kết quả phân tích khoa học vì vậy không nên mặc nhiên được hiểu là một chứng nhận toàn diện rằng sản phẩm là sâm Ngọc Linh hợp pháp, có nguồn gốc từ vùng chỉ dẫn địa lý hoặc đủ mọi điều kiện để lưu thông trên thị trường.

Giá trị của kết quả còn phụ thuộc vào phương pháp thử, năng lực của phòng thử nghiệm, phạm vi được công nhận và mục đích sử dụng kết quả.

Đây cũng là lý do pháp luật về đánh giá sự phù hợp đặt ra yêu cầu đối với hoạt động thử nghiệm. Tổ chức thực hiện dịch vụ thử nghiệm phải đáp ứng các điều kiện tương ứng và đăng ký hoạt động theo phạm vi được pháp luật quy định. Hệ thống công nhận năng lực phòng thử nghiệm VILAS của Văn phòng Công nhận chất lượng cũng xác định rất cụ thể từng sản phẩm, vật liệu và từng phép thử được công nhận.

Không phải cứ có phòng thí nghiệm là được làm mọi phép thử

Dữ liệu công khai của Văn phòng Công nhận chất lượng cho thấy phạm vi công nhận được xác định đến từng phép thử.

Chẳng hạn, danh mục VILAS 943 cập nhật năm 2026 ghi nhận phép thử đối với “sâm và sản phẩm của sâm”, trong đó có phép xác định chất chiết bằng n-butanol bão hòa nước, được sử dụng để xác định tổng saponin theo TCVN 11936:2017.

Một danh mục khác của VILAS 219 cũng ghi nhận các phép xác định hàm lượng ginsenoside và tổng saponin đối với một số nhóm sản phẩm nhân sâm, bằng các phương pháp cụ thể.

Củ Sâm Ngọc Linh có giá trị cao nhờ những đặc điểm sinh học và thành phần saponin đặc trưng; hình thái bên ngoài không đủ để xác thực nguồn gốc. Nguồn ảnh: Trang thông tin điện tử huyện Tu Mơ Rông (cũ)

Điều này cho thấy khi lựa chọn nơi kiểm nghiệm, người tiêu dùng không nên chỉ nhìn vào tên “trung tâm kiểm nghiệm”, logo ISO hay một tờ giấy kết quả. Điều cần kiểm tra là đơn vị đó có được công nhận hoặc đăng ký đối với đúng loại mẫu và đúng phép thử cần thực hiện hay không.

Đây cũng là điểm cần được làm rõ đối với hoạt động kiểm tra ADN sâm Ngọc Linh tại Quảng Ngãi.

Quảng Ngãi từng xây dựng định mức riêng cho kiểm tra ADN sâm

Một tài liệu chính thức của Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Ngãi cho thấy địa phương đã xây dựng, điều chỉnh định mức kinh tế - kỹ thuật đối với dịch vụ kiểm tra ADN và phân tích hàm lượng saponin tổng hợp sâm Ngọc Linh.

Trong dự thảo thay thế quy định trước đây, nội dung “Kiểm tra ADN và phân tích hàm lượng saponin tổng hợp Sâm Ngọc Linh” tiếp tục được xác định là một trong các định mức kinh tế - kỹ thuật dịch vụ sự nghiệp công thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Tài liệu kỹ thuật liên quan cũng mô tả quy trình kiểm tra ADN gồm nhiều công đoạn từ tiếp nhận và xử lý mẫu, tách chiết ADN, nhân bản bằng PCR, điện di, xử lý dữ liệu đến đánh giá và báo cáo kết quả.

Như vậy, câu chuyện không nằm ở việc Trung tâm có máy móc hay có khả năng thực hiện thao tác xét nghiệm hay không. Vấn đề cần xác định là hoạt động được thực hiện dưới tư cách nào và kết quả được cấp cho tổ chức, cá nhân có giá trị pháp lý đến đâu.

Ngày 16/6/2026, Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi thông báo tạm dừng kiểm tra ADN và phân tích saponin tổng hợp sâm Ngọc Linh để bảo dưỡng, sửa chữa, hiệu chuẩn thiết bị và hoàn thiện các nội dung nhằm bảo đảm điều kiện hoạt động. Thời gian tạm dừng được thông báo cho đến khi có thông báo mới.

Người mua cần nhìn gì trên một phiếu kiểm nghiệm?

Với một sản phẩm có giá trị cao như sâm Ngọc Linh, một kết quả xét nghiệm chỉ có ý nghĩa khi người mua có thể kiểm tra được nguồn gốc của chính kết quả đó.

Tên và tư cách pháp lý của đơn vị thử nghiệm là thông tin đầu tiên cần xem xét. Tiếp đó là phạm vi hoạt động hoặc phạm vi công nhận, bởi một phòng thử nghiệm có thể được công nhận cho một số phép thử nhất định nhưng không mặc nhiên được công nhận cho mọi phép phân tích.

Người mua cũng cần quan tâm phương pháp thử, mã mẫu, tình trạng mẫu khi tiếp nhận, thời điểm thực hiện, người chịu trách nhiệm và nội dung chính xác của kết quả.

Đặc biệt, nếu một phiếu chỉ thể hiện kết quả ADN, không nên diễn giải nó thành chứng nhận toàn bộ nguồn gốc, chất lượng hay giá trị thương mại của sản phẩm.

Khoảng trống cần được làm rõ

Trường hợp Trung tâm Ứng dụng khoa học công nghệ tỉnh Quảng Ngãi cho thấy nhu cầu xác thực sâm Ngọc Linh đang rất lớn. Hàng nghìn mẫu đã được gửi kiểm tra, trong đó có sản phẩm được sử dụng kết quả để giao dịch hoặc cung cấp thông tin cho khách hàng.

Vì vậy, điều người dân và doanh nghiệp cần không chỉ là một nơi có thể nhận mẫu và trả kết quả. Thị trường cần những phòng thử nghiệm có năng lực được xác lập rõ ràng, phương pháp minh bạch và phạm vi phép thử được công khai, để người mua biết chính xác một tờ kết quả đang chứng minh điều gì.

Với sâm Ngọc Linh, minh bạch về kiểm nghiệm không chỉ bảo vệ người tiêu dùng. Đây còn là điều kiện để những người trồng, doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm thật không bị đánh đồng với hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc.