Nghị định 311/2026/NĐ-CP: Doanh nghiệp cần làm gì trước khi thẩm quyền xử phạt mới có hiệu lực?

Ngày 26/9/2026, Nghị định 311/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực. Điều doanh nghiệp cần quan tâm không chỉ là ai được quyền xử phạt, mà sâu hơn là sự thay đổi của hệ thống chủ thể thực thi pháp luật trong hàng loạt lĩnh vực trực tiếp gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Nghị định 311/2026/NĐ-CP không phải nghị định đặt ra một hệ thống hành vi vi phạm hay mức tiền phạt mới. Văn bản sửa đổi Nghị định 189/2025/NĐ-CP, tập trung vào thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính. Sự phân biệt này rất quan trọng.

Doanh nghiệp đọc Nghị định 311 để tìm “mức phạt mới” có thể sẽ không thấy điều mình cần. Nhưng nhìn từ quản trị rủi ro, việc xác định ai có quyền kiểm tra, ai có quyền lập biên bản và ai có quyền ra quyết định xử phạt lại ảnh hưởng trực tiếp đến cách doanh nghiệp ứng xử khi làm việc với cơ quan quản lý.

Nghị định 311/2026/NĐ-CP: Doanh nghiệp cần làm gì trước khi thẩm quyền xử phạt mới có hiệu lực?

Một thay đổi về thẩm quyền, tác động tới nhiều ngành kinh doanh

Khoản 1 Điều 1 Nghị định 311 sửa đoạn mở đầu khoản 1 Điều 6 Nghị định 189, xác định hàng loạt chức danh có thẩm quyền, từ chăn nuôi, thú y, kiểm dịch thực vật, tiêu chuẩn đo lường chất lượng đến tài nguyên nước, đất đai, khoáng sản, môi trường, an toàn thực phẩm, đường bộ, bảo hiểm xã hội, hàng hải và đường thủy.

Đáng chú ý hơn, khoản 3 Điều 1 bao phủ một danh sách rất rộng các chức danh cấp cục trong các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến doanh nghiệp: xây dựng, bất động sản, đất đai, môi trường, sở hữu trí tuệ, viễn thông, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, kế toán - kiểm toán, thuế - phí, bảo hiểm, chứng khoán, đấu thầu, đầu tư nước ngoài, phát triển doanh nghiệp tư nhân, công nghiệp, điện lực, hóa chất, thương mại điện tử, xuất nhập khẩu, cạnh tranh...

Nói cách khác, thay đổi về thẩm quyền xử phạt lần này trải ngang qua một phần đáng kể “vòng đời pháp lý” của doanh nghiệp.

SME càng cần chú ý đến “điểm mù” tuân thủ

Doanh nghiệp lớn thường có bộ phận pháp chế, kế toán, thuế và kiểm soát nội bộ. Với doanh nghiệp nhỏ, startup và hộ kinh doanh, một người có thể đồng thời phụ trách nhiều đầu việc.

Đây chính là nơi rủi ro xuất hiện.

Một cơ sở chế biến thực phẩm chẳng hạn, không chỉ có câu chuyện đăng ký kinh doanh. Hoạt động thực tế có thể đồng thời chạm tới an toàn thực phẩm, môi trường, lao động, thuế, tiêu chuẩn chất lượng và thương mại điện tử nếu bán hàng trên nền tảng số.

Vì thế, Nghị định 311 gửi tới khu vực SME một thông điệp đáng chú ý: quản trị tuân thủ không còn nên được tổ chức đơn thuần theo “giấy phép”, mà cần tổ chức theo từng hoạt động và từng nhóm rủi ro.

Kiểm tra và xử phạt: Doanh nghiệp cần phân biệt

Khoản 4 Điều 1 Nghị định 311 là một chi tiết đáng chú ý. Theo đó, trưởng đoàn kiểm tra do thủ trưởng tổ chức thuộc bộ, cơ quan ngang bộ hoặc Ban Cơ yếu Chính phủ thành lập trong thời hạn kiểm tra có thẩm quyền xử phạt theo khoản 1 Điều 6; còn trưởng đoàn kiểm tra do Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ hoặc Trưởng Ban Cơ yếu Chính phủ thành lập có thẩm quyền theo khoản 3 Điều 6.

Điều này cho thấy doanh nghiệp không nên mặc định rằng hoạt động “kiểm tra” chỉ dừng ở ghi nhận, kiến nghị hoặc chuyển hồ sơ.

Song chiều ngược lại cũng phải được nhấn mạnh: có hoạt động kiểm tra không đồng nghĩa mọi người tham gia đoàn kiểm tra đều có quyền xử phạt. Thẩm quyền phải được xác định đúng chức danh và phạm vi mà pháp luật quy định.

Ngày 26/9 không phải chỉ là một mốc trên lịch

Điều 7 Nghị định 311 quy định văn bản có hiệu lực từ 26/9/2026. Đáng chú ý, Điều 8 còn thiết lập cơ chế chuyển tiếp đối với những chức danh được bổ sung hoặc thay đổi thẩm quyền, áp dụng cho đến khi Chính phủ có quy định thay thế.

Với doanh nghiệp, khoảng thời gian từ nay đến 26/9 vì thế nên được coi là “khoảng đệm tuân thủ”.

Việc cần làm không phải chờ đến khi đoàn kiểm tra xuất hiện mới tìm hồ sơ, mà là xác định trước doanh nghiệp đang chịu sự quản lý của những lĩnh vực nào, hồ sơ nào chứng minh việc tuân thủ và ai trong doanh nghiệp chịu trách nhiệm cung cấp chúng.

Bởi trong quản trị pháp lý, chi phí phòng ngừa gần như luôn thấp hơn chi phí xử lý một quyết định xử phạt đã được ban hành.