Mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại: Cần tính toán kỹ tác động

Ngày 25/9, tại Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) và dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).

Một trong những nội dung được quan tâm là việc bổ sung tội danh, hành vi phạm tội và mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Chỉ hình sự hóa hành vi có mức độ nguy hiểm đáng kể

Trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an, cho biết cơ quan chủ trì soạn thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến, tiếp tục rà soát các quy định về tội danh, hành vi phạm tội mới và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại.

Theo đó, việc bổ sung tội danh, hành vi phạm tội mới phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, chỉ hình sự hóa những hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội; đồng thời bảo đảm căn cứ pháp lý rõ ràng, cấu thành tội phạm chặt chẽ và phân định được ranh giới giữa tội phạm với vi phạm hành chính.

Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an

Cơ quan soạn thảo cho biết đã rà soát từng tội danh, từng hành vi để hạn chế tình trạng chồng chéo, trùng lặp giữa các quy định của Bộ luật Hình sự cũng như giữa pháp luật hình sự với các lĩnh vực pháp luật khác. Đối với lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, dự thảo được chỉnh lý theo hướng sắp xếp lại cấu trúc các quy định về tội phạm xâm phạm an ninh mạng.

Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự được tiếp tục rà soát theo hướng chỉ đặt ra đối với những tội danh có tính chất, mức độ nguy hiểm cao, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa nhưng không mở rộng quá mức cần thiết.

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành với nhiều nội dung trong báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý của Chính phủ, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của dự thảo với hệ thống pháp luật hiện hành.

Cân nhắc kỹ việc mở rộng trách nhiệm của pháp nhân

Đối với trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, cơ quan soạn thảo cho biết đã rà soát các tội danh được đề xuất mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự, tập trung vào những trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân, cơ cấu tổ chức và nguồn lực của pháp nhân để thực hiện tội phạm.

Theo cơ quan soạn thảo, việc hoàn thiện quy định theo hướng này nhằm xử lý những hành vi vi phạm thực sự cần thiết, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường đầu tư, kinh doanh bình đẳng, lành mạnh và bảo vệ các doanh nghiệp hoạt động đúng pháp luật.

Tuy nhiên, đây cũng là nội dung còn có nhiều ý kiến khác nhau. Việc mở rộng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, đồng thời có thể tác động đến môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải phân định rõ trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân; xác định cụ thể điều kiện để hành vi của cá nhân có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự của pháp nhân, tránh áp dụng trách nhiệm hình sự một cách máy móc đối với doanh nghiệp.

Việc rà soát cũng cần bảo đảm không làm phát sinh những rủi ro pháp lý không cần thiết đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo hợp pháp.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại phiên họp.

Phòng ngừa từ sớm nhưng không hình sự hóa quá rộng

Phát biểu kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành những nội dung chính trong báo cáo tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đánh giá cao đổi mới tư duy và cách thức xây dựng dự thảo Bộ luật, đồng thời yêu cầu tiếp tục hoàn chỉnh theo tinh thần nghiêm minh nhưng phải nhân đạo, nhân văn.

Đối với việc bổ sung các quy định về chuẩn bị phạm tội, yêu cầu đặt ra là tiếp tục đánh giá kỹ từng tội danh và tổng thể các nhóm tội, bảo đảm phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi.

Tinh thần phòng, chống tội phạm từ sớm, từ xa được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ủng hộ, song phải đi cùng yêu cầu kiểm soát phạm vi hình sự hóa, tránh mở rộng trách nhiệm hình sự vượt quá mức cần thiết.

Riêng đối với pháp nhân thương mại, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh đây là vấn đề lớn và cần thiết nhưng có tác động trực tiếp đến đầu tư, sản xuất, kinh doanh, môi trường và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, nền kinh tế. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự cần tiếp tục được cân nhắc toàn diện, chỉ đặt ra trong những trường hợp thực sự cần thiết và phải làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn.

Kết luận phiên họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ, cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan liên quan tiếp tục hoàn thiện dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), bảo đảm sự thống nhất với các luật có liên quan.

Hồ sơ dự án sẽ tiếp tục được hoàn chỉnh để trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI dự kiến diễn ra trong tháng 10/2026.