Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và bài toán tạo giá tham chiếu tại Việt Nam

Thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam đang bước vào giai đoạn cần một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt. Sáng 22/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh trong Phiên họp thứ 6.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và các Phó Chủ tịch Quốc hội tại Phiên họp - (Ảnh: https://quochoi.vn).

Theo Bộ Công Thương, năm 2025, thị trường đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, tăng hơn 34% so với năm trước, với tổng giá trị giao dịch ước trên 1,9 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, cơ quan quản lý cũng chỉ ra mức độ gắn kết giữa giao dịch phái sinh và thị trường hàng hóa vật chất trong nước còn hạn chế.

Vì vậy, câu chuyện lớn khi xây dựng Luật không chỉ là mở rộng quy mô giao dịch, mà là làm sao để thị trường này thực sự trở thành công cụ cho sản xuất, xuất khẩu và quản trị rủi ro giá.

Từ giao dịch phái sinh đến giá tham chiếu

Với doanh nghiệp, phái sinh hàng hóa có ý nghĩa trước hết ở khả năng phòng ngừa biến động giá. Doanh nghiệp nhập nguyên liệu có thể chủ động hơn với giá đầu vào; doanh nghiệp xuất khẩu có thêm công cụ bảo vệ biên lợi nhuận khi giá thị trường biến động.

Nhưng để công cụ này phát huy hiệu quả, thị trường phải có thanh khoản và được kết nối với nhu cầu giao dịch thực tế.

Việt Nam có nhiều mặt hàng có vị thế lớn trên thị trường quốc tế như cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su, điều và một số sản phẩm nông, thủy sản. Nếu các hợp đồng phái sinh của những mặt hàng này chỉ tồn tại trên hệ thống giao dịch mà không gắn với hàng hóa thật, khả năng hình thành một mức giá có giá trị tham chiếu sẽ bị hạn chế.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra trong quá trình thẩm tra dự án Luật. Tại phiên thẩm tra sơ bộ ngày 15/9, các cơ quan của Quốc hội đã tập trung vào mô hình quản lý, sự phân định giữa giao dịch tài chính và hàng hóa thực tế, cùng cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp.

Hàng hóa thật phải đi cùng thị trường phái sinh

Một hợp đồng tương lai về cà phê, gạo hay cao su không thể chỉ được thiết kế bằng tên gọi của sản phẩm. Đằng sau hợp đồng phải là hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, kho bãi, kiểm định, chứng từ và giao nhận đủ tin cậy.

Việt Nam có nhiều mặt hàng có vị thế lớn trên thị trường quốc tế như cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su, điều và một số sản phẩm nông, thủy sản (Ảnh minh họa: https://baochinhphu.vn).

Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam khi mỗi ngành hàng có nhiều chủng loại và phẩm cấp. Nếu tiêu chuẩn giao nhận quá hẹp, lượng hàng đủ điều kiện tham gia thị trường có thể thấp. Ngược lại, tiêu chuẩn thiếu chặt chẽ sẽ làm giảm niềm tin vào hàng hóa cơ sở.

Muốn hình thành giá tham chiếu trong nước, Việt Nam phải chuẩn hóa cả chuỗi phía sau hợp đồng, từ chất lượng hàng hóa đến kho, logistics và cơ chế giao nhận.

Định hướng này cũng đang được cơ quan quản lý đặt ra. Bộ Công Thương cho biết Việt Nam sẽ từng bước thí điểm giao dịch hàng hóa vật chất qua Sở đối với một số mặt hàng chủ lực, qua đó hướng tới hình thành giá tham chiếu trong nước và nâng vai trò định giá của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Thanh khoản phải đi cùng kiểm soát rủi ro

Một thị trường phái sinh phát triển không chỉ cần nhiều hợp đồng mà còn cần doanh nghiệp thực sự tham gia để phòng vệ rủi ro.

Đây là thị trường sử dụng ký quỹ và có thể phát sinh đòn bẩy, nên biến động giá lớn có thể nhanh chóng làm thay đổi nghĩa vụ tài chính của thành viên. Vì vậy, thiết kế hệ thống thanh toán và bù trừ là một phần quan trọng của khung pháp lý.

Dự án Luật cần làm rõ trách nhiệm của Sở giao dịch, thành viên thị trường và tổ chức thanh toán bù trừ; đồng thời có cơ chế quản lý ký quỹ, giới hạn vị thế, kiểm soát khả năng thanh toán và phát hiện giao dịch bất thường.

Khi thị trường liên thông sâu hơn với quốc tế, yêu cầu về công nghệ, dữ liệu và giám sát rủi ro cũng tăng theo. Bộ Công Thương cho biết Nghị định 330/2025/NĐ-CP về thành lập và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa trong Trung tâm tài chính quốc tế đã quy định mô hình trung tâm thanh toán bù trừ độc lập nhằm tăng cường an toàn hệ thống và quản trị rủi ro.

Giá trị của Luật nằm ở thị trường thực

Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã được đưa vào chương trình lập pháp năm 2026, dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Với nền sản xuất và xuất khẩu có độ mở cao, Việt Nam có nhu cầu lớn về các công cụ quản trị rủi ro trước biến động giá hàng hóa quốc tế. Nhưng để thị trường phái sinh tạo ra giá trị dài hạn, điểm đến không nên chỉ là một thị trường có nhiều giao dịch, mà là một hạ tầng giúp doanh nghiệp phòng vệ rủi ro và từng bước hình thành giá tham chiếu từ những hàng hóa Việt Nam có lợi thế.

Đó cũng là thước đo quan trọng để đánh giá hiệu quả của khung pháp lý mới khi thị trường bước sang giai đoạn phát triển sâu hơn.