Thị trường giao dịch hàng hóa cần thanh khoản thực chất

Phát triển sàn giao dịch hàng hóa không đơn thuần là thành lập thêm các đầu mối mua bán. Giá trị của thị trường nằm ở khả năng kết nối người sản xuất với người mua, công khai giá cả, chuẩn hóa chất lượng và tạo công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá. Muốn đạt mục tiêu này, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ mở rộng số lượng sàn sang xây dựng hệ thống giao dịch có hàng hóa thật, nhu cầu thật và thanh khoản bền vững.

Một bước cập nhật đáng chú ý về thể chế là Nghị định 302/2026/NĐ-CP, được ban hành ngày 01/8/2026 và có hiệu lực từ 15/9/2026, thay thế Nghị định 158/2006/NĐ-CP và Nghị định 51/2018/NĐ-CP. Văn bản quy định về tổ chức, hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa, thương nhân môi giới, giao dịch trong nước và nước ngoài, cùng các biện pháp quản lý nhằm bảo đảm an toàn thị trường.

Trong nền kinh tế hiện đại, sàn giao dịch hàng hóa đóng vai trò kết nối người mua và người bán, minh bạch hóa giá cả, chuẩn hóa giao dịch, giảm chi phí lưu thông và hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro thị trường.

Nghị định mới cũng quy định rõ hơn về cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và công bố thông tin giao dịch. Đây là những cấu phần quan trọng để củng cố niềm tin của thành viên thị trường, hạn chế rủi ro thanh toán và tăng tính minh bạch. Tuy nhiên, hành lang pháp lý chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai cùng hạ tầng giao dịch, kho hàng, kiểm định và dịch vụ trung gian đủ năng lực.

Kinh nghiệm quốc tế: Phát triển từ nhu cầu thị trường

Thực tiễn quốc tế cho thấy mỗi mô hình sàn giao dịch được hình thành từ đặc điểm hàng hóa và nhu cầu của nền kinh tế. CME Group của Mỹ nổi bật với thị trường hợp đồng tương lai, quyền chọn và cơ chế bù trừ tập trung, hỗ trợ doanh nghiệp quản trị rủi ro giá. Trong khi đó, nền tảng e-NAM của Ấn Độ lựa chọn hướng kết nối các chợ nông sản vật chất bằng công nghệ số, mở rộng phạm vi tiếp cận người mua và minh bạch hóa hoạt động đấu giá.

Theo Chính phủ Ấn Độ, đến tháng 3/2026, e-NAM đã kết nối 1.656 chợ tại 23 bang và 4 vùng lãnh thổ, với giá trị giao dịch lũy kế khoảng 4,84 nghìn tỷ rupee kể từ khi triển khai năm 2016. Nền tảng này kết hợp thông tin giá, kiểm định chất lượng, đấu giá trực tuyến và thanh toán điện tử, cho thấy hiệu quả của việc liên thông hạ tầng thương mại sẵn có thay vì xây dựng một hệ thống tách biệt.

Bên cạnh đó, một số quốc gia phát triển sàn chuyên biệt theo ngành hàng. Malaysia có thị trường hợp đồng tương lai dầu cọ, trong khi Trung Quốc tổ chức nhiều sở giao dịch theo nhóm nông sản, kim loại và năng lượng. Điểm chung là sản phẩm giao dịch được chuẩn hóa, cơ chế giao nhận phù hợp và có đủ chủ thể tham gia.

Ba điều kiện để hình thành thị trường thực chất

Với Việt Nam, trước hết cần triển khai đồng bộ quy định pháp luật, làm rõ trách nhiệm của đơn vị vận hành sở giao dịch, trung tâm thanh toán bù trừ, tổ chức kiểm định, kho hàng và các thành viên tham gia. Cơ chế giám sát cần bảo đảm dữ liệu giao dịch minh bạch, kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi của các bên.

Thứ hai, cần xây dựng hạ tầng giao dịch điện tử gắn với hệ thống kho vận, kiểm định, thanh toán và chứng từ điện tử. Hàng hóa niêm yết phải có thông tin rõ ràng về chủng loại, phẩm cấp, quy cách, nguồn gốc và điều kiện giao nhận. Chứng từ kho cần xác thực quyền sở hữu, tạo cơ sở cho giao dịch và tiếp cận tín dụng.

Thứ ba, cần phát triển sàn chuyên biệt theo những ngành hàng Việt Nam có lợi thế như cà phê, gạo, cao su và hồ tiêu. Tuy nhiên, việc lựa chọn sản phẩm phải căn cứ vào quy mô nguồn cung, nhu cầu mua bán, khả năng chuẩn hóa và số lượng thành viên độc lập. Không nên thành lập sàn khi chưa có điều kiện tạo thanh khoản ổn định.

Song song với thị trường giao ngay, cần mở rộng khả năng tiếp cận hợp đồng tương lai, quyền chọn và các công cụ phòng ngừa rủi ro giá. Hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và tổ chức trung gian cần được hỗ trợ về kiến thức, kỹ năng giao dịch để sử dụng công cụ phù hợp với nhu cầu kinh doanh, thay vì xem giao dịch phái sinh như hoạt động đầu cơ độc lập.

Phát triển sàn giao dịch hàng hóa vì thế cần được nhìn nhận như quá trình xây dựng hạ tầng thị trường, không phải cuộc đua về số lượng tổ chức hay giá trị giao dịch danh nghĩa. Khi thể chế, tiêu chuẩn, kho vận, dữ liệu và các chủ thể tham gia được kết nối, thị trường mới có thể hình thành giá tham chiếu đáng tin cậy, giảm chi phí lưu thông và nâng cao vị thế hàng hóa Việt Nam.