Điều đáng kinh ngạc không nằm ở tuổi đời hơn một thế kỷ, mà nằm ở việc suốt hơn 114 năm qua, IBM liên tục từ bỏ những gì từng làm nên thành công của mình để bước sang một tương lai mới. Đó cũng là bài học quản trị sâu sắc mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang phải đối mặt trong thời đại AI.
Nếu nhìn lại hành trình của IBM, người ta sẽ thấy đây không đơn thuần là câu chuyện của công nghệ. Đây là bản lĩnh, sự can đảm của một thương hiệu hơn 114 tuổi đời. Bởi trong kinh doanh, thay đổi khi đang khó khăn đã rất khó. Thay đổi khi đang thành công còn khó hơn gấp nhiều lần.
Khi IBM được thành lập năm 1911, thế giới còn chưa biết đến khái niệm máy tính. Công ty kiếm tiền từ những chiếc máy đếm, máy chấm công và các thiết bị văn phòng cơ khí. Đó là ngành kinh doanh mang lại doanh thu, lợi nhuận và vị thế dẫn đầu. Với nhiều doanh nghiệp, thành công ấy sẽ trở thành lý do để bảo vệ hiện trạng. Và điều làm nên tên tuổi của IBM lại là sản phẩm khác.
 |
| Từ IBM 5150 năm 1981 đến ThinkPad của kỷ nguyên hiện đại, điều đáng nhớ nhất không phải là những chiếc máy tính mà IBM tạo ra. Điều đáng nhớ là IBM sẵn sàng rời bỏ cả ngành kinh doanh từng làm nên tên tuổi của mình để theo đuổi tương lai mới. Đồ họa: DN&HN |
IBM đã chọn một con đường khác. Khi thời đại máy tính xuất hiện, công ty dần dịch chuyển nguồn lực sang lĩnh vực hoàn toàn mới, chấp nhận làm lu mờ những sản phẩm từng giúp mình lớn mạnh.
Đến thập niên 1960, IBM trở thành biểu tượng của kỷ nguyên máy tính lớn (mainframe). Trong nhiều năm, câu nói nổi tiếng "Không ai bị sa thải vì mua IBM" được xem như lời khẳng định cho uy tín tuyệt đối của thương hiệu này.
Khách hàng tin IBM đến mức lựa chọn sản phẩm của họ gần như là quyết định an toàn nhất trong kinh doanh. Nhưng lịch sử cho thấy chính những giai đoạn huy hoàng nhất thường là lúc doanh nghiệp dễ mắc sai lầm nhất.
Thành công khiến con người tin rằng tương lai sẽ tiếp tục giống như quá khứ. Khi máy tính cá nhân xuất hiện, thế giới công nghệ thay đổi. IBM tham gia cuộc chơi nhưng không còn giữ được vị thế thống trị như trước. Hàng loạt doanh nghiệp khác nổi lên. Microsoft kiểm soát hệ điều hành. Intel kiểm soát bộ vi xử lý.
Nhiều chuyên gia khi đó tin rằng kỷ nguyên của IBM đã kết thúc. Nhưng điều đặc biệt ở IBM là họ chưa bao giờ xem một sản phẩm hay một ngành nghề là định nghĩa của doanh nghiệp.
Điều IBM bảo vệ không phải là sản phẩm. Điều họ bảo vệ là khả năng thích nghi.
Đầu những năm 1990, IBM rơi vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong lịch sử. Công ty thua lỗ hàng tỷ USD. Giá cổ phiếu lao dốc. Nhiều nhà phân tích Phố Wall đề xuất chia tách doanh nghiệp thành nhiều mảnh để cứu vãn tình hình.
Trong bối cảnh ấy, Lou Gerstner được mời về làm CEO. Ông thay đổi hoàn toàn cách IBM nhìn nhận chính mình. Gerstner từng nói rằng điều quan trọng nhất không phải doanh nghiệp bán cái gì, mà là khách hàng đang cần giải quyết vấn đề gì.
Từ tư duy đó, IBM bắt đầu chuyển đổi từ một công ty phần cứng sang một doanh nghiệp cung cấp giải pháp và dịch vụ công nghệ. Đó là bước ngoặt giúp công ty hồi sinh.
 |
| CEO IBM - Lou Gerstner: Điều cuối cùng IBM cần lúc đó không phải là một tầm nhìn mới, mà là thay đổi cách thực thi và văn hóa tổ chức. |
Bài học của IBM có lẽ đặc biệt đáng suy ngẫm với nhiều doanh nghiệp Việt Nam hôm nay. Không ít doanh nghiệp vẫn đang nhìn chính mình qua lăng kính của sản phẩm đang bán ra thị trường: một nhà máy nghĩ mình sản xuất hàng hóa, một đơn vị thương mại nghĩ mình phân phối sản phẩm, một công ty dịch vụ tin rằng họ đang bán chuyên môn. Nhưng khách hàng chưa bao giờ thực sự mua một sản phẩm chỉ vì bản thân nó. Điều họ tìm kiếm là lời giải cho những vấn đề trong cuộc sống và công việc của mình.
Một chiếc máy không phải là thứ được mua, mà là năng suất mà nó tạo ra. Một phần mềm không phải là thứ được trả tiền, mà là sự thuận tiện và hiệu quả mà nó mang lại. Khi doanh nghiệp chỉ nhìn thấy sản phẩm, họ rất dễ bị mắc kẹt trong thành công hiện tại. Nhưng khi nhìn thấy vấn đề của khách hàng, họ sẽ luôn tìm được lý do để thay đổi và tiếp tục tồn tại. Có lẽ đó cũng chính là khác biệt lớn nhất giữa những doanh nghiệp sống sót qua nhiều thế hệ và những doanh nghiệp từng rất thành công nhưng rồi bị lịch sử bỏ lại phía sau.
 |
| Thay vì cạnh tranh trực diện với OpenAI ở thị trường đại chúng, IBM đang đặt cược vào AI doanh nghiệp và điện toán lượng tử. Hệ thống IBM Quantum System Two được xem là nền tảng cho tham vọng dẫn đầu cuộc đua lượng tử trong thập niên tới. |
Những tưởng sau khi vượt qua cuộc khủng hoảng đầu thập niên 1990, IBM đã tìm được công thức tăng trưởng bền vững cho nhiều thập niên tiếp theo. Nhưng lịch sử công nghệ chưa bao giờ cho phép bất kỳ doanh nghiệp nào được nghỉ ngơi quá lâu. Internet xuất hiện, rồi điện toán đám mây bùng nổ, kéo theo sự trỗi dậy mạnh mẽ của những cái tên như Amazon, Microsoft và Google. Một lần nữa, IBM đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong chính ngành công nghiệp mà họ từng góp phần định hình.
Điều đáng học nhất ở IBM không phải là khả năng dự báo tương lai chính xác hơn người khác, mà là sự sẵn sàng thừa nhận rằng thế giới đã thay đổi. Thay vì cố chứng minh mình vẫn đúng, họ chấp nhận tự làm mới mình. Năm 2019, IBM gây bất ngờ khi chi 34 tỷ USD để mua Red Hat trong thương vụ lớn nhất lịch sử công ty. Thời điểm đó, không ít nhà đầu tư hoài nghi về quyết định này, nhưng thực tế sau đó cho thấy Red Hat đã trở thành nền tảng quan trọng giúp IBM xây dựng chiến lược Hybrid Cloud và AI doanh nghiệp, hai lĩnh vực được xem là trọng tâm tăng trưởng của công ty trong kỷ nguyên mới.
Đây cũng là điểm khác biệt giữa IBM và nhiều doanh nghiệp khác. Trong khi không ít doanh nghiệp chỉ tập trung đầu tư vào những gì đang mang lại doanh thu ở hiện tại, IBM sẵn sàng đặt cược vào tương lai, kể cả khi tương lai ấy có thể làm giảm vai trò của những mảng kinh doanh từng tạo nên thành công của chính mình. Peter Drucker từng nhận định: “Nguy cơ lớn nhất trong thời kỳ biến động không phải là biến động, mà là tiếp tục hành động bằng tư duy của ngày hôm qua”. Có lẽ rất ít doanh nghiệp minh chứng cho triết lý đó rõ ràng như IBM.
 |
| IBM ngày nay tập trung vào AI doanh nghiệp, dữ liệu, tư vấn chuyển đổi số và Hybrid Cloud. Công ty cho biết đã tạo ra hàng tỷ USD giá trị năng suất nhờ ứng dụng AI và tự động hóa trong chính hoạt động của mình |
Ngày nay, khi trí tuệ nhân tạo trở thành tâm điểm của thế giới công nghệ, nhiều người cho rằng IBM đã chậm chân trước OpenAI, Google hay NVIDIA. Tuy nhiên, quan sát kỹ hơn sẽ thấy công ty đang theo đuổi một hướng đi rất khác. Thay vì lao vào cuộc đua chatbot dành cho đại chúng, IBM tập trung phát triển AI doanh nghiệp, dữ liệu doanh nghiệp và các giải pháp giúp tổ chức nâng cao năng suất vận hành. CEO Arvind Krishna nhiều lần nhấn mạnh rằng AI không phải để thay thế con người mà để giúp con người làm việc hiệu quả hơn. Đó cũng là thị trường mà IBM tin tưởng sẽ tạo ra giá trị bền vững trong dài hạn.
Năm 2026, IBM không còn là doanh nghiệp công nghệ có giá trị vốn hóa lớn nhất thế giới. Nhưng công ty vẫn tạo ra doanh thu hàng chục tỷ USD mỗi năm, phục vụ hàng nghìn tổ chức lớn trên toàn cầu và tiếp tục nằm trong nhóm doanh nghiệp sở hữu nhiều bằng sáng chế công nghệ nhất thế giới. Nhìn lại hành trình hơn một thế kỷ, IBM đã nhiều lần thay đổi ngành nghề cốt lõi của mình: từ các thiết bị cơ khí sang máy tính lớn, từ máy tính lớn sang dịch vụ công nghệ, từ dịch vụ sang điện toán đám mây và từ điện toán đám mây sang trí tuệ nhân tạo. Mỗi lần chuyển mình là một lần chấp nhận rời bỏ vùng an toàn, là một lần đặt cược vào tương lai trước khi tương lai trở thành hiện thực.
 |
| Lịch sử hình thành và phát triển của IBM với 114 năm trường tồn. Đồ họa: DN&HN |
Lịch sử kinh doanh thường ghi nhớ những công ty từng dẫn đầu thị trường, nhưng chỉ dành sự tôn trọng đặc biệt cho những doanh nghiệp có thể tồn tại qua nhiều thế hệ công nghệ khác nhau. IBM không sống sót hơn 114 năm vì luôn là người mạnh nhất. Họ tồn tại vì luôn sẵn sàng thay đổi trước khi bị buộc phải thay đổi. Trong thời đại AI, bài học lớn nhất mà IBM để lại có lẽ không nằm ở công nghệ, mà nằm ở tư duy quản trị. Doanh nghiệp muốn đi xa không thể chỉ bảo vệ những gì đang tạo ra doanh thu hôm nay, mà phải đủ can đảm để đầu tư cho những thứ có thể tạo ra doanh thu trong tương lai. Bởi đôi khi, đối thủ nguy hiểm nhất của một doanh nghiệp không phải là công ty bên ngoài, mà chính là phiên bản thành công của ngày hôm qua.
