Gọng kìm địa chính trị và "cú sốc hệ thống" đẩy 2,6 tỷ người xa chế độ ăn lành mạnh

Nhân Ngày Dinh dưỡng thế giới (28/5/2026), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) đã phát đi những cảnh báo nghiêm trọng nhất về tương lai của mạng lưới lương thực toàn cầu. Những gì thế giới đang chứng kiến không đơn thuần là sự thiếu hụt calo cơ học, mà là một "cú sốc mang tính hệ thống" tấn công trực diện vào khả năng chi trả, tính sẵn có và chất lượng dinh dưỡng của con người.

"Cú sốc hệ thống" từ eo biển Hormuz

Bản chất của cuộc khủng hoảng hiện tại đã được bóc tách rõ nét tại Hội nghị thượng đỉnh "An ninh lương thực dưới áp lực" diễn ra tại Rome. Với sự tham gia của các nhà lãnh đạo hàng đầu như Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez, Tổng Giám đốc FAO Khuất Đông Ngọc và Giám đốc WFP Cindy McCain, hội nghị đã vạch trần tác động dây chuyền từ điểm nóng Trung Đông đến mâm cơm của hàng tỷ gia đình.

Những gì thế giới đang chứng kiến không đơn thuần là xung đột địa chính trị thông thường, mà là một cú sốc mang tính hệ thống nhằm thẳng vào mạng lưới nông nghiệp và lương thực toàn cầu (Ảnh minh họa).

Việc đình trệ tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz — huyết mạch trung chuyển của gần một nửa lượng thương mại phân bón nitơ toàn cầu — đã ngay lập tức kích hoạt mức tăng giá 50% đối với mặt hàng này.

"Tác động lớn nhất có thể không đến ngay lập tức mà sẽ lộ diện rõ rệt vào giai đoạn gieo trồng và thu hoạch của chu kỳ 2026-2027" - Tổng Giám đốc FAO Khuất Đông Ngọc nhấn mạnh. Việc thiếu hụt phân bón nghiêm trọng sẽ giáng đòn chí mạng vào sinh kế của hàng triệu nông dân, khiến sản lượng nông sản sụt giảm mạnh trong những năm tới.

Hiện tại, các quốc gia phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu tại châu Á và châu Phi đang phải gánh chịu "tác động kép" từ lạm phát phi mã, nợ công chồng chất và hiện tượng thời tiết El Niño cực đoan. Nạn đói đang bị biến thành một thứ vũ khí vô hình sinh ra từ xung đột, tạo nên những thảm họa nhân đạo chưa từng có tiền lệ.

Lộ trình "Bốn cấp độ thực phẩm" và rào cản 2,6 tỷ người

Trước thực trạng đó, tại Tuần lễ Dinh dưỡng Rome 2026, FAO đã đưa ra một tư duy mang tính cách mạng: Lộ trình bốn cấp độ thực phẩm. Khái niệm an ninh lương thực giờ đây phải tiến hóa từ mức độ 1 (lương thực cơ bản chống đói) lên mức độ 2 (giàu vitamin, khoáng chất), mức độ 3 (chế độ ăn lành mạnh giảm rủi ro bệnh tật) và đỉnh cao là mức độ 4 (thực phẩm chức năng, cây trồng tăng cường vi chất).

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất để hiện thực hóa lộ trình này không nằm ở năng lực canh tác, mà nằm ở khả năng tài chính. Giá của một chế độ ăn lành mạnh hiện đã vượt xa thu nhập trung bình của người dân tại các nước nghèo. Hậu quả là có tới 2,6 tỷ người trên hành tinh hoàn toàn bị gạt ra ngoài lề, không có cơ hội tiếp cận thực phẩm chất lượng.

HỆ THỐNG LƯƠNG THỰC BỊ ĐE DỌA

Khuyến nghị hành động xuyên biên giới

Để tháo gỡ gọng kìm này, một cây viết kỳ cựu cần phải thẳng thắn chỉ ra rằng: Không một bộ ngành hay quốc gia đơn lẻ nào có thể tự giải quyết bài toán này nếu thiếu tư duy phối hợp liên cấu trúc. FAO kêu gọi các chính phủ thực hiện ngay 3 hành động khẩn cấp:

Giữ thông suốt dòng chảy thương mại: Tuyệt đối không áp đặt các lệnh hạn chế xuất khẩu nông sản và vật tư đầu vào.

Chuyển đổi chiến lược canh tác: Chuyển dịch sang nông nghiệp thông minh, áp dụng kỹ thuật xen canh để giảm sự phụ thuộc vào phân bón tổng hợp.

Can thiệp có mục tiêu và bảo trợ xã hội: Thay vì chỉ trợ giá sản xuất thô, các chính phủ cần trợ giá trực tiếp cho rau củ quả, protein và đẩy mạnh chương trình bữa ăn học đường cho các nhóm dễ bị tổn thương (người bản địa, hộ gia đình do phụ nữ làm chủ).

Dự kiến đến cuối năm nay, FAO sẽ công bố Báo cáo cấp cao đầu tiên về Tình trạng chế độ ăn uống lành mạnh. Đây sẽ là chiếc "kim chỉ nam" định hình lại toàn bộ chính sách nông nghiệp toàn cầu, buộc các quốc gia phải nhìn nhận lại giá trị thực của những gì chúng ta đặt lên bàn ăn mỗi ngày.