Dòng chảy 888 tỷ USD, doanh nghiệp Việt đứng ở đâu?

888 tỷ USD xuất nhập khẩu sau 9 tháng cho thấy sức mở rộng mạnh mẽ của hoạt động thương mại. Nhưng khi 94,1% hàng nhập khẩu là tư liệu sản xuất, câu chuyện đáng quan tâm không chỉ là cán cân thương mại mà còn là khả năng doanh nghiệp Việt biến máy móc, nguyên liệu và đầu vào nhập khẩu thành sản phẩm có giá trị cao hơn.

Hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa tại Việt Nam. Quy mô thương mại 9 tháng năm 2026 đạt 888,02 tỷ USD - Nguồn ảnh – Báo Điện tử Chính phủ.

888 tỷ USD và một nhịp tăng đáng chú ý

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa 9 tháng năm 2026 đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước.

Trong đó, xuất khẩu đạt 434,30 tỷ USD, tăng 24,5%; nhập khẩu đạt 453,72 tỷ USD, tăng 36,7%. Cán cân thương mại hàng hóa sau 9 tháng nhập siêu 19,42 tỷ USD, trái ngược mức xuất siêu 16,87 tỷ USD của cùng kỳ năm 2025.

Tuy nhiên, bức tranh tháng 9 đã có chuyển biến tích cực. Kim ngạch xuất khẩu đạt 59,48 tỷ USD, nhập khẩu đạt 58,21 tỷ USD, đưa cán cân thương mại tháng này xuất siêu 1,27 tỷ USD sau 9 tháng liên tiếp nhập siêu.

Sự trở lại của xuất siêu trong tháng cuối quý III là tín hiệu đáng chú ý. Nhưng xét cả chặng 9 tháng, tốc độ tăng của nhập khẩu vẫn cao hơn xuất khẩu tới 12,2 điểm phần trăm.

Với doanh nghiệp, khoảng cách này cần được nhìn từ cấu trúc sản xuất thay vì chỉ nhìn vào con số nhập siêu.

94,1% hàng nhập khẩu phục vụ sản xuất

Một chi tiết đáng chú ý trong báo cáo là 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu 9 tháng thuộc nhóm hàng tư liệu sản xuất.

Cụ thể, nhóm này đạt 426,92 tỷ USD. Trong đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%.

Điều này cho thấy phần lớn dòng hàng nhập khẩu đang phục vụ hoạt động sản xuất, thay vì chủ yếu đáp ứng nhu cầu tiêu dùng.

Đây có thể là tín hiệu tích cực nếu máy móc, thiết bị và nguyên liệu được chuyển hóa thành năng lực sản xuất mới, sản phẩm mới và đơn hàng xuất khẩu có giá trị cao hơn.

Nhưng mặt khác, cơ cấu này cũng cho thấy doanh nghiệp Việt còn phụ thuộc đáng kể vào nguồn đầu vào bên ngoài. Nếu nguyên liệu, linh kiện và thiết bị tiếp tục được nhập khẩu với tỷ trọng lớn, giá trị tạo ra trong nước sẽ khó tăng tương ứng với quy mô thương mại.

Bài toán vì vậy không phải là giảm nhập khẩu bằng mọi giá, mà là nhập khẩu để nâng năng lực sản xuất và xuất khẩu với giá trị gia tăng cao hơn.

Doanh nghiệp trong nước vẫn ở "sân chơi nhỏ" của xuất khẩu

Khoảng cách còn thể hiện rõ trong cơ cấu chủ thể xuất khẩu.

9 tháng năm 2026, khu vực kinh tế trong nước xuất khẩu 83,89 tỷ USD, tăng 7,5%, nhưng chỉ chiếm 19,3% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, kể cả dầu thô, đạt 350,41 tỷ USD, tăng 29,4%, chiếm 80,7%.

Đây là một trong những con số đáng suy nghĩ nhất của bức tranh xuất nhập khẩu hiện nay.

Quy mô thương mại của Việt Nam đã rất lớn, nhưng phần đóng góp trực tiếp của khu vực doanh nghiệp trong nước vào xuất khẩu vẫn còn khiêm tốn. Điều đó đồng nghĩa dư địa để doanh nghiệp Việt mở rộng sản xuất, cung ứng linh kiện, nguyên liệu, dịch vụ và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế vẫn còn rất lớn.

Đáng chú ý, nhóm hàng công nghiệp chế biến tiếp tục chiếm tới 90,4% tổng kim ngạch xuất khẩu 9 tháng, đạt 392,79 tỷ USD.

Cơ cấu này cho thấy cơ hội dành cho doanh nghiệp Việt không chỉ nằm ở việc bán trực tiếp ra nước ngoài. Một thị trường lớn hơn nằm ngay phía sau các nhà sản xuất và tập đoàn xuất khẩu: cung cấp nguyên liệu, linh kiện, phụ tùng, bao bì, logistics, công nghiệp hỗ trợ và các dịch vụ chuyên môn.

Từ quy mô thương mại đến giá trị giữ lại

Thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam trong 9 tháng là Hoa Kỳ với kim ngạch 140 tỷ USD. Ở chiều nhập khẩu, Trung Quốc tiếp tục là thị trường lớn nhất với 187,34 tỷ USD.

Cấu trúc này đặt doanh nghiệp trước yêu cầu ngày càng cao về nguồn gốc hàng hóa, chất lượng, khả năng truy xuất và tính ổn định của chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, khi hoạt động xuất khẩu tăng nhanh, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc có thêm đơn hàng. Khả năng chứng minh nguồn nguyên liệu, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và chủ động chuỗi cung ứng ngày càng trở thành điều kiện để giữ được khách hàng quốc tế.

Bộ Công Thương cũng xác định xuất khẩu tiếp tục là một động lực quan trọng của tăng trưởng năm 2026, đồng thời yêu cầu tập trung vào sản xuất, đơn hàng, nguyên liệu và nâng chất lượng tăng trưởng thương mại trong những tháng cuối năm.

Một hướng đi quan trọng với doanh nghiệp Việt là chuyển từ vị trí cung cấp đầu vào đơn giản sang những công đoạn tạo ra giá trị cao hơn. Đó có thể là thiết kế, công nghệ, quản trị chất lượng, sản xuất linh kiện có độ chính xác cao hoặc cung cấp dịch vụ chuyên sâu cho các chuỗi sản xuất.

Khi đó, cùng một lượng nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp có thể tạo ra giá trị xuất khẩu lớn hơn và giữ lại phần giá trị cao hơn trong nước.

Cơ hội không nằm ngoài cánh cửa doanh nghiệp

888,02 tỷ USD không chỉ phản ánh quy mô giao thương của nền kinh tế. Con số này còn cho thấy một thị trường đầu vào và đầu ra khổng lồ đang mở ra trước cộng đồng doanh nghiệp.

Thách thức của giai đoạn tới không đơn thuần là làm cho xuất nhập khẩu tiếp tục tăng. Quan trọng hơn là làm sao để doanh nghiệp Việt tham gia được nhiều hơn vào những công đoạn có giá trị cao, giảm dần sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu ở những khâu có thể chủ động trong nước và nâng tỷ lệ giá trị Việt Nam trong mỗi sản phẩm xuất khẩu.

Nói cách khác, quy mô thương mại càng lớn thì yêu cầu giữ lại giá trị trong nước càng trở nên quan trọng.

Đó mới là thước đo cho thấy doanh nghiệp Việt đang lớn lên cùng dòng chảy xuất nhập khẩu, thay vì chỉ đứng bên cạnh dòng chảy ấy.