Doanh nghiệp Việt “chạy đua” chuyển đổi xanh để giữ thị trường xuất khẩu

Kinh tế tuần hoàn: Xu hướng tất yếu nhưng còn nhiều rào cản

Trong bối cảnh thế giới đối mặt với tình trạng cạn kiệt tài nguyên, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng nghiêm trọng, mô hình tăng trưởng tuyến tính truyền thống đang bộc lộ rõ nhiều hạn chế. Đối với Việt Nam, áp lực chuyển đổi không chỉ đến từ yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn nhằm thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Thông tin tại Hội thảo “Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp” diễn ra ngày 24/3, các chuyên gia nhận định kinh tế tuần hoàn không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích mà đã trở thành xu thế tất yếu. Theo ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp, đây là con đường bắt buộc để duy trì tăng trưởng dài hạn trong bối cảnh mới.

Ở góc độ chính sách, ông Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng dù Việt Nam đã đạt được một số kết quả bước đầu trong phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, song cách tiếp cận vẫn chưa thực sự đồng bộ. Những hạn chế này tồn tại cả trong nhận thức lẫn quá trình triển khai, khiến hiệu quả chưa đạt như kỳ vọng.

Hội thảo “Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp”

Theo các chuyên gia, điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn lại toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp. Kinh tế tuần hoàn không chỉ dừng ở việc xử lý chất thải mà cần trở thành mô hình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất và tiêu dùng, trong đó các dòng vật chất được thiết kế để quay vòng liên tục, kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm thiểu phát sinh chất thải.

Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước xây dựng nền tảng pháp lý cho mô hình này, từ định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIII, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030 đến các quy định cụ thể trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP. Khung chính sách được thiết kế xoay quanh ba trụ cột chính gồm định hướng chiến lược, hệ thống pháp lý và các công cụ thực thi như thuế môi trường, tín dụng xanh và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn bộc lộ nhiều “điểm nghẽn”. Đáng chú ý là thiếu một cơ chế điều phối tổng thể mang tính thống nhất, khiến việc thực thi còn phân tán. Thị trường nguyên liệu thứ cấp chưa phát triển, trong khi năng lực tài chính và công nghệ của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn hạn chế. Những yếu tố này khiến kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam hiện mới dừng ở giai đoạn chuyển tiếp, chưa tạo được tác động lan tỏa rộng rãi.

Dù vậy, tiềm năng phát triển vẫn rất lớn. Trong nhiều ngành như dệt may, nhựa, điện tử, khai khoáng hay năng lượng, hoạt động tái chế và tái sử dụng chất thải đã bắt đầu được triển khai, từng bước hình thành các “vòng tuần hoàn” trong sản xuất. Chất thải của doanh nghiệp này có thể trở thành nguyên liệu đầu vào của doanh nghiệp khác, mở ra khả năng hình thành các hệ sinh thái công nghiệp tuần hoàn.

Đáng chú ý, theo các chuyên gia, lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam sẽ trải qua ba giai đoạn. Đến năm 2025 tập trung hoàn thiện thể chế và triển khai thí điểm; giai đoạn 2025-2030 phát triển thị trường, đặc biệt là thị trường nguyên liệu tái chế và thị trường carbon; đến năm 2050, kinh tế tuần hoàn trở thành cấu phần nội tại của nền kinh tế, gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng “0”.

“Luật chơi” xanh toàn cầu buộc doanh nghiệp thay đổi

Song song với quá trình hoàn thiện thể chế trong nước, các thị trường quốc tế đang thiết lập những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe liên quan đến môi trường và phát triển bền vững. Các công cụ như tiêu chuẩn ESG, cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) hay “hộ chiếu sản phẩm số” đang trở thành “luật chơi” mới trong thương mại toàn cầu.

Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải minh bạch toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ nguồn nguyên liệu đầu vào đến mức phát thải trong quá trình sản xuất. Điều này đặt ra thách thức không nhỏ đối với Việt Nam, nền kinh tế có độ mở lớn, với kim ngạch xuất nhập khẩu có thời điểm gần gấp đôi GDP và hơn 80% là hàng công nghiệp.

Theo PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam, đây là xu thế toàn cầu không thể đảo ngược và mang tính chuyển đổi cấu trúc toàn diện của nền kinh tế. Tuy nhiên, trong thách thức cũng có cơ hội. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu và phát triển ngành công nghiệp tái chế thành lĩnh vực chiến lược.

Doanh nghiệp Việt “chạy đua” chuyển đổi xanh để giữ thị trường xuất khẩu

Ở góc độ thị trường, ông Đặng Huy Đông, Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam, nhấn mạnh chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn tự nguyện mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để hàng hóa Việt Nam duy trì khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Đây được xem là “tấm vé thông hành” để doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu.

Theo các chuyên gia, nếu được triển khai hiệu quả, chuyển đổi xanh có thể đóng góp trên 1% GDP. Khi kết hợp với chuyển đổi số, quá trình này sẽ tạo thành “chuyển đổi kép”, mở ra khả năng đạt tăng trưởng hai con số trong dài hạn.

Trong bối cảnh đó, kinh tế tuần hoàn không chỉ là một giải pháp môi trường mà đang trở thành động lực tăng trưởng mới. Vấn đề cốt lõi hiện nay là rút ngắn khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn thị trường. Trong quá trình này, doanh nghiệp cần đóng vai trò trung tâm của chuyển đổi, trong khi Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt và hoàn thiện hệ sinh thái chính sách để thích ứng với “luật chơi” xanh toàn cầu.