Đấu thầu sẽ được “soi” bằng dữ liệu

Dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) được xây dựng theo hướng thay đổi khá căn bản cách quản lý hoạt động đấu thầu: giảm thủ tục, tăng phân cấp, trao thêm quyền tự chủ nhưng đồng thời tăng kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Với doanh nghiệp, điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc thủ tục có thể được rút ngắn, mà ở yêu cầu minh bạch ngày càng cao đối với toàn bộ quá trình tham gia một gói thầu.

Quyền tự chủ lớn hơn, trách nhiệm cũng rõ hơn

Tại phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 30/9, dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) được xem xét với định hướng sửa đổi toàn diện.

Quang cảnh Phiên họp - Ảnh: https://quochoi.vn

Theo tờ trình của Bộ Tài chính, dự thảo tập trung vào 4 nhóm lớn, gồm bảo đảm tính thống nhất của pháp luật; nâng cao chất lượng, hiệu quả đấu thầu; đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; đồng thời tăng hiệu lực quản lý, kiểm tra, giám sát và làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể.

Đây là thay đổi đáng chú ý với cộng đồng doanh nghiệp. Nếu quyền tự chủ của chủ đầu tư được mở rộng, trách nhiệm giải trình cũng phải đi cùng. Cùng lúc, nhà thầu không chỉ quan tâm khả năng đáp ứng hồ sơ mà còn phải chú ý đến tính minh bạch, độc lập và khả năng giải trình của chính mình trong toàn bộ quá trình tham dự.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản đồng tình với hướng chuyển từ quản lý nặng về quy trình, thủ tục sang quản lý chất lượng, hiệu quả và kết quả đầu ra; đồng thời giảm chi phí tuân thủ và các thủ tục hình thức.

Dữ liệu có thể trở thành “lớp lọc” mới

Một điểm đáng chú ý trong định hướng hoàn thiện luật là kết nối, chia sẻ và truy xuất dữ liệu phục vụ đấu thầu.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ - Ảnh: https://quochoi.vn

Cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục hoàn thiện Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu, công khai thông tin, giám sát, hậu kiểm và xử lý vi phạm.

Dự thảo cũng đặt vấn đề xây dựng cơ sở dữ liệu về giá, kết nối với dữ liệu thuế, hải quan và các nguồn dữ liệu liên quan để tham chiếu giá thị trường.

Với doanh nghiệp, đây có thể là thay đổi có tác động thực tế. Một mức giá được đưa vào hồ sơ sẽ ngày càng khó đứng riêng lẻ nếu có dữ liệu thị trường để đối chiếu. Giá, năng lực cung ứng, thông tin doanh nghiệp và quá trình tham gia đấu thầu có thể được đặt trong một hệ thống dữ liệu rộng hơn thay vì chỉ được xem xét qua từng bộ hồ sơ.

Điều đó cũng khiến yêu cầu quản trị nội bộ của doanh nghiệp trở nên quan trọng hơn. Hồ sơ năng lực, báo giá, nguồn hàng, nhân sự, hợp đồng và các tài liệu liên quan cần bảo đảm tính thống nhất, có khả năng chứng minh và truy xuất khi cơ quan có thẩm quyền thực hiện hậu kiểm.

Kiểm soát thông thầu không chỉ nằm ở “bắt quả tang”

Một trong những vấn đề được đặt ra khi hoàn thiện dự thảo là kiểm soát các hành vi làm sai lệch cạnh tranh và kết quả lựa chọn nhà thầu, trong đó có thông thầu và gian lận.

Hướng tiếp cận đáng chú ý là tăng khả năng phân tích dữ liệu, cảnh báo dấu hiệu bất thường và hậu kiểm, thay vì chỉ trông chờ vào kiểm tra hồ sơ sau khi một vụ việc đã phát sinh.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày báo cáo tóm tắt - Ảnh: https://quochoi.vn

Nếu được thiết kế và vận hành hiệu quả, hệ thống dữ liệu có thể giúp cơ quan quản lý nhìn thấy những dấu hiệu cần kiểm tra sâu hơn: sự bất thường về giá, thông tin giữa các nhà thầu, lịch sử tham gia, năng lực cung ứng hoặc những dữ liệu khác có liên quan.

Tuy nhiên, dấu hiệu bất thường không đồng nghĩa với hành vi vi phạm. Đây là ranh giới cần được giữ rõ trong quá trình thực thi. Dữ liệu có thể tạo ra cảnh báo và hỗ trợ kiểm tra, còn kết luận vi phạm phải dựa trên quy định pháp luật và quá trình xác minh theo thẩm quyền.

Doanh nghiệp tư nhân cần chuẩn bị gì?

Việc sửa luật cũng được đặt trong yêu cầu thể chế hóa các chủ trương về phát triển kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Với doanh nghiệp, một thị trường đấu thầu minh bạch hơn không chỉ là câu chuyện của cơ quan quản lý. Doanh nghiệp muốn cạnh tranh bằng năng lực thực phải đồng thời xây dựng năng lực tuân thủ.

Điều này bao gồm việc kiểm soát chặt hồ sơ dự thầu, nguồn gốc báo giá, dữ liệu năng lực, quan hệ với nhà cung cấp và nhà thầu phụ; lưu giữ đầy đủ tài liệu chứng minh quá trình chuẩn bị và thực hiện hợp đồng.

Đặc biệt, trong môi trường đấu thầu ngày càng số hóa, dấu vết dữ liệu sẽ trở thành một phần của hồ sơ cạnh tranh.

Mở cửa nhanh hơn nhưng không để lọt khoảng trống kiểm soát

Điểm cân bằng mà dự án luật đang hướng tới là khá rõ: giảm những thủ tục không cần thiết để thị trường vận hành nhanh hơn, nhưng tăng khả năng phát hiện và xử lý rủi ro khi quyền tự chủ được mở rộng.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm cạnh tranh, thống nhất pháp luật, rõ trách nhiệm của các chủ thể và không tạo ra khoảng trống pháp lý.

Với doanh nghiệp, đây có thể là thay đổi quan trọng nhất cần theo dõi khi dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi) tiếp tục được hoàn thiện: cơ hội tham gia đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào việc thủ tục được đơn giản đến đâu, mà ngày càng gắn với năng lực cạnh tranh thực, khả năng chứng minh và mức độ minh bạch của doanh nghiệp.