Nếu bỏ Quỹ bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp sẽ đối mặt cuộc chơi mới?

Quỹ bình ổn giá xăng dầu đang đứng trước một đề xuất thay đổi đáng chú ý sau nhiều năm được sử dụng như một công cụ can thiệp vào giá bán trong những giai đoạn thị trường biến động.

Trong Kết luận thanh tra số 769/KL-TTCP ngày 28/10/2026, Thanh tra Chính phủ kiến nghị nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.

Từ một quỹ tài chính sang nhiều công cụ điều tiết

Đề xuất về Quỹ bình ổn không đứng riêng lẻ mà nằm trong một nhóm kiến nghị nhằm cơ cấu lại toàn bộ cách vận hành thị trường xăng dầu. Thanh tra Chính phủ đề nghị duy trì, nâng mức dự trữ bắt buộc của thương nhân đầu mối, đồng thời tăng dự trữ quốc gia thông qua hệ thống kho, bể dung tích lớn.

Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Quốc Đoàn ký ban hành kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu - Ảnh: TTCP.

Cùng với đó là đề xuất xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước, nghiên cứu bãi bỏ việc Nhà nước công bố giá cơ sở, để thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá quốc tế cùng các yếu tố chi phí được quản lý. Nếu những kiến nghị này được thể chế hóa, thay đổi sẽ không chỉ là bỏ một quỹ.

Bản chất của cơ chế bình ổn sẽ chuyển từ việc tích lũy và chi một nguồn tiền riêng sang sử dụng phối hợp nhiều công cụ: nguồn dự trữ vật chất để bảo đảm cung, chính sách thuế để xử lý biến động lớn và cạnh tranh trong hệ thống phân phối để tác động tới giá.

Đây là sự thay đổi đáng kể về phương thức quản lý.

Thay vì tập trung vào việc “giữ” một phần tiền trên mỗi đơn vị xăng dầu để sử dụng khi cần bình ổn, trọng tâm sẽ nghiêng nhiều hơn về năng lực dự trữ, nguồn cung và cấu trúc thị trường.

Khoảng 2.209 tỷ đồng được chi khi hàng chưa thực sự tiêu thụ

Kiến nghị thay đổi cơ chế được đưa ra sau cuộc thanh tra diện rộng tại 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu.

Một trong những vấn đề nổi bật nằm ở cách xác định sản lượng để trích lập và chi Quỹ bình ổn giá. Theo kết luận, 20 thương nhân đầu mối đã thực hiện trích lập, chi sử dụng Quỹ tại thời điểm lập hóa đơn bán hàng, qua đó được chi khoảng 2.209 tỷ đồng dù lượng xăng dầu chưa thực tế tiêu thụ.

Thanh tra Chính phủ đồng thời lưu ý chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể đối với những trường hợp này.

Điểm đáng chú ý là nguyên nhân không chỉ xuất phát từ cách thực hiện của doanh nghiệp. Kết luận chỉ ra sự thiếu thống nhất giữa các quy định.

Nghị định 95/2021/NĐ-CP quy định việc trích lập, chi Quỹ căn cứ vào “sản lượng thực tế tiêu thụ”, trong khi hướng dẫn tại thông tư lại gắn với sản lượng tiêu thụ nội địa tại thời điểm lập hóa đơn nhưng chưa quy định rõ phương pháp xác định.

Khoảng trống này khiến việc hiểu và áp dụng giữa các doanh nghiệp không thống nhất. Thực tế còn xuất hiện trường hợp doanh nghiệp lập hóa đơn bán hàng cho công ty con, trong khi lượng xăng dầu tương ứng vẫn nằm trong hệ thống doanh nghiệp nhưng đã phát sinh việc chi Quỹ.

Ngoài ra, Thanh tra Chính phủ phát hiện một doanh nghiệp trích lập, chi Quỹ sai kỳ so với kỳ điều chỉnh giá khoảng 6,63 tỷ đồng. Đến thời điểm thanh tra, doanh nghiệp đã nộp lại số tiền này vào Quỹ và hồ sơ dấu hiệu vi phạm hành chính được chuyển cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Những bất cập trên cho thấy khó khăn không chỉ nằm ở quản lý dòng tiền mà còn ở việc xác định thời điểm nào hàng hóa thực sự được coi là đã tiêu thụ để phát sinh quyền trích hoặc chi Quỹ.

Doanh nghiệp xăng dầu có thể bước vào một cơ chế cạnh tranh khác

Nếu đề xuất của Thanh tra Chính phủ được nghiên cứu và chuyển thành chính sách, doanh nghiệp xăng dầu sẽ phải thích nghi với một cơ chế điều hành khác đáng kể.

Trước hết là yêu cầu về dự trữ. Thanh tra Chính phủ cho biết có 182/260 doanh nghiệp, tương đương 70%, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ tối thiểu theo quy định. Cơ quan thanh tra đồng thời chỉ ra những bất cập trong phương pháp tính mức dự trữ theo “ngày cung ứng”.

Điều đó có nghĩa nếu dự trữ trở thành một trong những công cụ chính thay thế Quỹ bình ổn, yêu cầu về kho, vốn lưu động và năng lực duy trì nguồn hàng của thương nhân đầu mối sẽ trở nên quan trọng hơn.

Thứ hai là cấu trúc phân phối. Thanh tra Chính phủ kiến nghị hạn chế tối đa hoặc chỉ duy trì số ít thương nhân phân phối tại những địa bàn cần thiết, giảm các khâu trung gian và tập trung nguồn lực vào thương nhân đầu mối, đại lý và cửa hàng bán lẻ.

Kết luận thanh tra xác định 253/260 doanh nghiệp có hoạt động mua bán ngang giữa các thương nhân đầu mối hoặc thương nhân phân phối, với gần 7.760 giao dịch, khoảng 34 tỷ lít xăng dầu và chi phí chiết khấu tại khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng.

Nếu hệ thống phân phối được tổ chức lại, bài toán cạnh tranh sẽ chuyển nhiều hơn sang giá nhập, chi phí logistics, dự trữ, hiệu quả vận hành và năng lực bán lẻ, thay vì dựa nhiều vào các tầng nấc trung gian.

Thứ ba là minh bạch giá. Thanh tra Chính phủ đề nghị bắt buộc ứng dụng công nghệ thông tin để công khai và cập nhật giá bán trong toàn bộ hệ thống, từ đầu mối đến cửa hàng bán lẻ.

Khi người tiêu dùng có thể so sánh giá dễ dàng hơn, chính giá bán và chất lượng dịch vụ sẽ trở thành áp lực cạnh tranh trực tiếp lên từng doanh nghiệp.

Vì vậy, câu chuyện Quỹ bình ổn giá xăng dầu lần này lớn hơn việc giữ hay bỏ một công cụ tài chính.

Điểm cốt lõi là thị trường xăng dầu đang đứng trước yêu cầu chuyển từ bình ổn bằng một cơ chế quỹ sang bình ổn bằng năng lực bảo đảm nguồn cung, dự trữ, thuế, cạnh tranh và minh bạch giá.

Cơ chế nào cuối cùng được lựa chọn còn phụ thuộc vào quá trình nghiên cứu, sửa đổi chính sách của Chính phủ và các bộ liên quan. Trong thời gian đó, Quỹ bình ổn giá xăng dầu vẫn phải được thực hiện theo các quy định đang có hiệu lực; kiến nghị tại Kết luận 769/KL-TTCP không đồng nghĩa Quỹ đã được chấm dứt.