Đằng sau quyết định dừng đầu tư đường sắt Bắc - Nam của Vingroup?

Không chỉ được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước, kỳ vọng của nhân dân cả nước về một siêu dự án như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam suốt một thời gian dài, coi đây là một trong những dự án hạ tầng quan trọng bậc nhất của Việt Nam, có tác động lớn đến liên kết vùng, logistics và năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế. Việc một tập đoàn tư nhân lớn như Vingroup chủ động nghiên cứu, đề xuất tham gia đầu tư từng được đánh giá là tín hiệu tích cực, thể hiện vai trò ngày càng rõ nét của khu vực kinh tế tư nhân trong các dự án chiến lược.

Đằng sau quyết định dừng đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam của Vingroup hay siêu dự án này vì sao "khó nhằn"?

Tuy nhiên, khi Vingroup thông báo dừng theo đuổi đề xuất đầu tư, nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân chỉ nằm ở việc tập đoàn muốn tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm khác. Trên thực tế, theo các phân tích chính sách và tài chính, phía sau là những rào cản mang tính hệ thống, đủ lớn để khiến một doanh nghiệp tư nhân, dù có tiềm lực mạnh, phải cân nhắc lại thời điểm tham gia.

Trước hết là bài toán vốn và cấu trúc tài chính. Đề xuất đầu tư được VinSpeed, công ty thuộc Vingroup, đưa ra vào tháng 5/2025. Theo đó, doanh nghiệp dự kiến tự thu xếp 20% vốn, phần còn lại đề xuất vay từ Nhà nước với lãi suất 0% trong thời hạn 35 năm. Xét về nguyên tắc, đây là phương án nhằm chia sẻ rủi ro cho một dự án có tổng mức đầu tư rất lớn từ một doanh nghiệp tư nhân.

Tuy nhiên, trong quá trình xem xét, các cơ quan quản lý Nhà nước và giới chuyên gia chỉ ra rằng chính cơ chế này lại bộc lộ nhiều giới hạn khó xử lý trong khuôn khổ tài chính - ngân sách quốc gia. Các chuyên gia, Bộ Tài chính cho rằng việc Chính phủ vay và cho doanh nghiệp vay lại với lãi suất 0% trong thời gian dài đồng nghĩa với việc Nhà nước phải đứng ra gánh chi phí lãi vay. Điều này có thể làm gia tăng nghĩa vụ trả nợ của ngân sách nhà nước, tiềm ẩn nguy cơ vượt trần an toàn nợ công và ảnh hưởng tới xếp hạng tín nhiệm quốc gia. Điều này cũng làm cho các Lãnh đạo Vingroup phải cân nhắc và ra quyết định “dừng theo đuổi”, đó là quyết định không hề dễ dàng.

Ở góc độ quản trị dự án, các chuyên gia tài chính cũng lưu ý rằng lãi suất 0% trong thời gian kéo dài không hẳn là lợi thế tuyệt đối. Khi áp lực chi phí vốn gần như không tồn tại, động lực tối ưu hóa hiệu quả và kỷ luật hoàn vốn có thể bị suy giảm, trong khi rủi ro cuối cùng có thể lại chuyển sang khu vực công. Đáng chú ý, theo cơ chế được đề xuất, doanh nghiệp phải hoàn trả toàn bộ khoản vay một lần khi hết thời hạn, một cấu trúc được đánh giá là rất rủi ro đối với các dự án hạ tầng có dòng tiền dài và biến động lớn.

Yếu tố mang tính quyết định khiến nhiều chuyên gia khuyến nghị nên tạm dừng theo đuổi đầu tư ở thời điểm này nằm ở thời gian hoàn vốn. Các tính toán trong hồ sơ nghiên cứu tiền khả thi cho thấy, ngay cả trong kịch bản cơ sở, thời gian hoàn vốn cho nhà đầu tư theo hình thức PPP cũng lên tới khoảng 33 - 34 năm. Nếu doanh thu thực tế giảm 5%, thời gian hoàn vốn có thể kéo dài trên 40 năm; trong trường hợp doanh thu giảm 10%, dự án không thể hoàn vốn. Với khu vực tư nhân, đây là ngưỡng rủi ro rất cao trong quản trị vốn.

So sánh quốc tế cho thấy sự khác biệt rõ rệt về điều kiện nền tảng, phóng viên Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập đã có cuộc trao đổi và ghi nhận các phân tích sâu sắc của Giáo sư Hà Tôn Vinh: “nhiều dự án đường sắt tốc độ cao và cao tốc do Siemens Mobility tham gia tư vấn hoặc đã, đang triển khai tại Ai Cập và một số nước châu Âu (Bỉ, Pháp, Anh…) có tổng mức đầu tư phổ biến từ 10 - 15 tỷ USD, thời gian xây dựng trong khoảng 10 đến tối đa 15 năm, và đạt điểm hòa vốn trong khung thời gian có thể kiểm soát. Kết quả này có được nhờ quy hoạch đồng bộ, cơ chế tài chính ổn định và sự phân bổ rủi ro rõ ràng giữa Nhà nước và khu vực tư nhân.”

Trong khi đó, tại Việt Nam, quá trình triển khai các dự án hạ tầng lớn diễn ra song song với việc tiếp tục hoàn thiện quy hoạch tổng thể, quy hoạch liên vùng và các chính sách hỗ trợ dài hạn. Điều này khiến nhiều rủi ro phát sinh khó có thể lượng hóa đầy đủ ngay từ đầu, đặc biệt với các dự án có vòng đời kéo dài nhiều thập kỷ.

Từ góc độ quản trị doanh nghiệp, việc tự thu xếp 20% vốn cho một dự án có tổng mức đầu tư đặc biệt lớn đã là thách thức không nhỏ. Khi phần vốn còn lại phụ thuộc vào cơ chế vay ưu đãi chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng, việc tiếp tục theo đuổi đầu tư có thể khiến doanh nghiệp rơi vào thế bị động, vừa chịu áp lực vốn, vừa đối mặt với rủi ro chính sách.

Trong bối cảnh đó, VinSpeed được nhìn nhận như một cách tiếp cận thận trọng. Thay vì dồn toàn bộ nguồn lực vào một dự án có mức độ bất định cao, việc tiếp cận lĩnh vực đường sắt thông qua một pháp nhân chuyên trách, quy mô gọn hơn cho phép Vingroup từng bước chuẩn bị về tổ chức, công nghệ và nhân sự, đồng thời giữ dư địa tài chính cho các dự án chiến lược khác đang triển khai. Trên thị trường chứng khoán, thông tin này cũng tạo ra phản ứng nhất định trong ngắn hạn. Trong phiên giao dịch sau đó, nhóm cổ phiếu thuộc Vingroup gồm VIC, VHM và VRE đồng loạt giảm hết biên độ. Cổ phiếu VIC giảm về 158.000 đồng/cổ phiếu, với lượng dư bán sàn ghi nhận khoảng 1,6 triệu đơn vị, phản ánh tâm lý thận trọng và kỳ vọng thực sự của các nhà đầu tư trước những thay đổi liên quan đến chiến lược đầu tư của tập đoàn.

Đặt trong tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, quyết định tạm dừng theo đuổi đầu tư không đi ngược chủ trương khuyến khích doanh nghiệp tư nhân tham gia các dự án lớn. Ngược lại, nó phản ánh đúng nguyên tắc thị trường và quản trị rủi ro. Nghị quyết 68 mở ra cơ hội cho nhiều doanh nghiệp tư nhân tham gia các dự án hạ tầng theo năng lực và thế mạnh riêng; trong bối cảnh đó, không loại trừ khả năng những doanh nghiệp khác, như Tập đoàn Hòa Phát hay THACO, với lợi thế về công nghiệp nền tảng và vật liệu, sẽ tìm được vai trò phù hợp hơn trong chuỗi giá trị của các dự án quốc gia.

Những dự án lớn mà Vingroup thực hiện thành công bởi văn hóa làm việc tốc độ cao, hiệu quả và tuân thủ kỷ luật luôn giúp Vingroup phát triển vượt bậc trong mọi lĩnh vực tham gia.

Trong khi tạm dừng đề xuất đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, Vingroup vẫn đang tập trung nguồn lực cho nhiều dự án quy mô lớn khác. Đáng chú ý là khu đô thị thể thao Olympic tại Hà Nội, được định hướng trở thành tổ hợp thể thao, đô thị tầm cỡ khu vực; các dự án đô thị quy mô lớn tại Quảng Ninh, Khánh Hòa, Hà Tĩnh và Hưng Yên; cùng hệ sinh thái công nghiệp - công nghệ và giao thông xanh như xe điện, vận tải công cộng điện hóa. Việc ưu tiên các dự án đã có mặt bằng pháp lý và khả năng triển khai rõ ràng được xem là bước đi nhằm bảo đảm hiệu quả phân bổ vốn và kiểm soát rủi ro trong giai đoạn đầu tư cao điểm của tập đoàn.

Nhìn rộng hơn, việc Vingroup được các cố vấn, chuyên gia tư vấn nên dừng theo đuổi đầu tư đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam không làm giảm ý nghĩa chiến lược của dự án. Trái lại, quyết định này cho thấy yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện khung thể chế, cơ chế tài chính và chính sách hỗ trợ đủ rõ ràng trước khi kỳ vọng khu vực tư nhân gánh vác những dự án có vòng đời trên 30 năm.

Ở khía cạnh tích cực, đây cũng là minh chứng cho bản lĩnh của các doanh nghiệp dân tộc: dám dấn thân, dám đề xuất, và cũng dám lùi lại khi điều kiện chưa đủ chín để bảo vệ nguồn lực của mình và của quốc gia. Trong tính toán, đây gọi là lùi một bước để tiến nhiều bước, với những dự án lớn còn nhiều phía trước, khả thi hơn, “vừa miếng” hơn cho Vingroup.