 |
| Đam mê thể thao: Điều gì tạo nên tâm lý cuồng nhiệt? |
Đam mê thể thao – dù là bóng đá, cầu lông hay bơi lội – luôn đi kèm những cơn cảm xúc mà người trong cuộc khó lý giải: hưng phấn bất ngờ, lo âu không rõ nguyên do, kiệt sức sau trận dù chỉ ngồi xem. Đây không phải phản ứng tâm lý thuần túy. Đằng sau đó là một chuỗi phản ứng hóa học diễn ra trong não bộ – đã được nghiên cứu, đo lường và ngày càng được y học thể thao quan tâm nghiêm túc.
Nhiều người từng thắc mắc tại sao chỉ ngồi xem một trận đấu mà cơ thể lại mệt như vừa thi đấu thật. Vai căng, lòng bàn tay đẫm mồ hôi, tim đập nhanh, cơ thể bồn chồn – tất cả đều có lý do cụ thể.
Nghiên cứu của Đại học Waseda (Nhật Bản, 2024) thực hiện trên hơn 20.000 người cho thấy khi xem các clip thi đấu thể thao, vùng não phụ trách hưng phấn và cảm xúc tích cực hoạt động mạnh hơn hẳn so với lúc nghỉ ngơi. Điều này được ghi nhận qua hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI), theo giáo sư Shintaro Sato công bố trên Sports Management Review. Cơ chế đứng sau hiện tượng này là hệ thần kinh gương – nhóm tế bào thần kinh giúp con người đồng cảm và phản chiếu hành động của người khác. Khi theo dõi một pha bóng đẹp hay khoảnh khắc quyết định, não bộ phần nào phản ứng như thể chính mình đang tham gia trận đấu. Đó là lý do những cảm xúc ấy hoàn toàn có thật.
Cùng với đó, adrenaline – hormone báo động của cơ thể – khiến máu dồn về cơ, nhịp tim tăng và huyết áp cao hơn bình thường dù vẫn đang ngồi trên ghế. Tạp chí Tim mạch Canada từng ghi nhận nhịp tim của khán giả xem các trận đấu căng thẳng có thể tương đương người đang tập luyện thể lực ở mức vừa phải. Cơ thể không phân biệt được "đang xem" và "đang thi đấu". Đó là lý do mọi phản ứng đều có thật.
Cảm xúc không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Đằng sau niềm vui, sự hồi hộp hay thất vọng của người hâm mộ là sự phối hợp của nhiều chất dẫn truyền thần kinh và hormone trong cơ thể.
Khi đội nhà ghi bàn hoặc tạo ra cơ hội quyết định, dopamine (chất tạo cảm giác phần thưởng) được giải phóng. Nó mang lại sự phấn khích và khiến não bộ muốn tiếp tục trải nghiệm cảm giác đó – lý giải tại sao người hâm mộ luôn mong chờ các trận lớn dù biết kết quả có thể không như mong đợi. Nghiên cứu từ Đại học Quốc gia Tự trị Mexico (UNAM, 2026) còn cho thấy dopamine tiết ra khi xem World Cup tại nơi làm việc thực ra giúp tăng năng suất – trái ngược hoàn toàn quan niệm phổ biến rằng xem thể thao làm phân tán tư tưởng.
Ngược lại, khi trận đấu trở nên căng thẳng hoặc đội nhà thất thế, cortisol (hormone căng thẳng) tăng lên. Cơ thể xuất hiện cảm giác căng cơ, mệt mỏi hoặc khó ngủ sau trận. Tại sao cùng một trận thua, có người chỉ thở dài còn người khác nổi giận mất kiểm soát? Câu trả lời liên quan đến serotonin – chất điều hòa tâm trạng có thể giảm xuống khi căng thẳng kéo dài, kéo theo ngưỡng kiên nhẫn xuống theo. Sau những trận có cảm xúc mạnh, đi bộ nhẹ khoảng 10 phút hoặc tắm nắng 5–10 phút vào buổi sáng hôm sau là hai cách đơn giản giúp cơ thể hạ cortisol tự nhiên. Bổ sung thực phẩm giàu tryptophan (axit amin tiền chất giúp cơ thể tạo ra serotonin) như cá hồi, trứng hoặc hạt bí vào bữa tối cũng là lựa chọn hợp lý.
Ở những thời điểm nghẹt thở như đá luân lưu hay bàn thắng phút cuối, adrenaline tiếp tục tăng cao – tạo nên cảm giác hồi hộp đặc trưng mà người hâm mộ rất quen thuộc. Với đa số người khỏe mạnh, phản ứng này tự trở về bình thường sau khi trận kết thúc.
Với phần lớn người khỏe mạnh, những cơn bùng phát cảm xúc khi xem thể thao thường biến mất sau vài giờ mà không để lại hậu quả đáng kể. Tuy nhiên, một số nhóm cần chú ý nhiều hơn.
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp hoặc rối loạn lo âu nên cân nhắc thời lượng theo dõi các trận đấu căng thẳng kéo dài. Đặc biệt, không nên kết hợp xem thể thao với cá độ. Khi yếu tố tài chính xuất hiện, căng thẳng không chỉ đến từ trận đấu mà còn từ nỗi lo tiền bạc – hai nguồn áp lực cùng lúc khiến cơ thể khó hồi phục hơn sau những cảm xúc mạnh.
Một hiện tượng tâm lý khác cũng thường gặp là người hâm mộ đồng nhất bản thân quá mức với đội tuyển – khiến thất bại của đội trở thành thất bại cá nhân. Chuyên gia tâm lý Richard Shuster từng chỉ ra rằng não bộ hoàn toàn có thể học cách phân biệt "đội thua" và "mình thua". Cơ thể cần thời gian để hạ nhiệt. Não bộ cũng vậy. Sau trận kết thúc, chủ động quay trở lại với công việc, gia đình và các hoạt động thường ngày là cách nhanh nhất để cảm xúc lấy lại thăng bằng – không phải liệu pháp phức tạp, chỉ là cách kéo serotonin trở về nhanh hơn.
Hiểu được cơ chế phía sau những cảm xúc cuồng nhiệt là bước đầu tiên để tận hưởng thể thao theo cách lành mạnh hơn. Đội thắng hay thua không quyết định sức khỏe tinh thần của người xem – nhưng cách phản ứng sau trận thì có.
