Chuyển đổi kép: Áp lực và cơ hội cho doanh nghiệp SME

Chuyển đổi kép: Cơ hội bứt phá mới cho doanh nghiệp SME Việt Nam trong kỷ nguyên xanh – số

Chuyển đổi kép bao gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đã trở thành hai trục phát triển trọng tâm, tác động trực tiếp tới sự sống còn của doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) trong bối cảnh kinh tế toàn cầu liên tục biến động. Đây cũng là nội dung được bà Nguyễn Quỳnh Anh, Trưởng phòng Nghiên cứu và Đào tạo đổi mới sáng tạo của Nền tảng Kết nối thông tin và đổi mới sáng tạo mở BambuUP, chia sẻ tại hội thảo Gọi vốn cho startup và SME mới đây.

Thế giới dịch chuyển từ VUCA sang BANI: SME đối mặt mức độ bất định mới

Theo bà Quỳnh Anh, thế giới đang bước vào giai đoạn “BANI” – mong manh, dễ vỡ, phi tuyến tính – nơi rủi ro địa chính trị, biến đổi khí hậu, đứt gãy chuỗi cung ứng và sự dịch chuyển công nghệ tạo ra những biến động chưa từng có. Những yếu tố như già hóa dân số, thay đổi mô hình việc làm dưới tác động của AI, sự trỗi dậy của công nghệ lõi và xu hướng sống xanh đang tái định hình cấu trúc kinh tế toàn cầu.

“Trong dòng chảy biến động đó, SME là nhóm chịu ảnh hưởng mạnh nhất nhưng cũng là nhóm buộc phải dịch chuyển nhanh nhất,” bà nhấn mạnh.

Không chỉ công nghệ, các xu hướng tiêu dùng và yêu cầu của thị trường xuất khẩu đang thay đổi nhanh chóng. Những tiêu chuẩn như EU Green Deal, CPTPP, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, thuế carbon xuyên biên giới… trở thành rào cản lớn, khiến doanh nghiệp muốn tham gia thị trường quốc tế buộc phải thích ứng.

Chuyển đổi kép: từ xu hướng đến yêu cầu sống còn

Nếu trước năm 2015, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh diễn ra tách biệt, thì từ 2020 trở lại đây, hai trục chuyển đổi này đã hợp nhất thành “chuyển đổi kép” – chiến lược cốt lõi của quốc gia và doanh nghiệp. Báo cáo Thường niên về Chuyển đổi kép năm 2025, do nhóm của bà Quỳnh Anh tham gia xây dựng, chỉ ra hai yếu tố thúc đẩy cấp thiết:

Thứ nhất, chuyển đổi kép giúp nâng cao niềm tin của thị trường. Trong bối cảnh “greenwashing” xuất hiện ngày càng nhiều, minh bạch dữ liệu và bền vững trở thành yêu cầu bắt buộc.

Thứ hai, các rào cản thương mại xanh buộc SME phải cải tổ nếu không muốn mất thị trường. Hiện 90% thương mại toàn cầu chịu tác động bởi các tiêu chuẩn liên quan môi trường, dữ liệu và ESG.

Sự dịch chuyển này kéo theo thay đổi trong bộ tiêu chí quản trị doanh nghiệp. Từ chỗ chỉ theo dõi biên lợi nhuận, dòng tiền hay thanh khoản, nhiều SME bắt đầu đưa ESG, phát thải carbon, hiệu quả năng lượng vào nhóm chỉ tiêu quan trọng.

Bà Quỳnh Anh cho biết, ba xu hướng công nghệ mang tính “quyết định” trong chuyển đổi kép gồm:

Green AI: AI không chỉ là công cụ tự động hóa, mà còn giúp doanh nghiệp tối ưu năng lượng, giảm phát thải nhờ mô phỏng số, digital twin, và tự động hóa quy trình vận hành bằng dữ liệu thời gian thực.

Cloud & Edge Computing: Việc chuyển từ hạ tầng vật lý sang đám mây giúp SME tiết kiệm chi phí đầu tư, giảm rác thải điện tử, tối ưu bảo mật và nâng cao hiệu suất.

Blockchain: Công nghệ chuỗi khối mở ra khả năng truy xuất nguồn gốc tức thời, hợp đồng thông minh và thanh toán xuyên biên giới – đặc biệt quan trọng với SME sản xuất và xuất khẩu.

“Đó là những công nghệ không chỉ để chạy theo xu hướng, mà là nền tảng cạnh tranh mới của SME trong 5–10 năm tới,” bà nói.

SME Việt Nam: Nhiều thách thức nhưng cơ hội bứt phá rộng mở

Qua khảo sát thực tế, bà Quỳnh Anh và nhóm nghiên cứu chỉ ra nhiều rào cản hiện hữu như: Khó khăn về tài chính khi chi phí đầu tư chuyển đổi số – xanh còn cao; Thiếu nhân lực công nghệ và kỹ năng quản trị hiện đại; Hệ thống dữ liệu phân mảnh, thiếu kết nối, tiềm ẩn rủi ro an ninh mạng; Hạn chế về động lực đổi mới khi nhiều SME vẫn duy trì mô hình truyền thống.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, chính những thách thức này tạo ra cơ hội bứt phá:

Một là, chuẩn mực quốc tế thay đổi khiến SME buộc phải nâng cấp để tồn tại.

Hai là, công nghệ trở thành “đòn bẩy năng lực cạnh tranh” chứ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ.

Ba là, hệ thống chính sách quốc gia đang dịch chuyển mạnh mẽ theo hướng khuyến khích bền vững và số hóa.

Đặc biệt, dòng vốn quốc tế và trong nước dành cho tín dụng xanh, vốn xanh, dự án xanh đang tăng nhanh. Chẳng hạn, quỹ Aavishkaar Capital từ Ấn Độ đã phân bổ 50–60 triệu USD cho Đông Nam Á, trong đó 40% dành cho Việt Nam.

Một điểm nhấn đáng chú ý là việc ra mắt Trung tâm hỗ trợ SME chuyển đổi kép – Transition Hub (20/10). Đây là mô hình do nhiều cơ quan quản lý, chuyên gia và các quỹ quốc tế phối hợp triển khai, tập trung vào ba ngành ưu tiên: chế biến nông sản,dệt may – da giày và ngành giấy. Transition Hub sẽ hỗ trợ doanh nghiệp từ đào tạo, tư vấn, đánh giá ESG đến kết nối nguồn lực tài chính xanh và công nghệ.

“Đây là tín hiệu tích cực cho thấy Việt Nam đang từng bước hình thành một hệ sinh thái toàn diện để SME không đơn độc trong hành trình chuyển đổi,” bà Quỳnh Anh đánh giá.

Từ những lập luận trên, bà Quỳnh Anh đưa ra ba khuyến nghị chiến lược:

1. Xác lập tầm nhìn – chiến lược dài hạn: Lãnh đạo SME cần cam kết rõ ràng về chuyển đổi xanh – số và đưa vào chiến lược kinh doanh.

2. Chủ động bắt tay với startup và nhà cung cấp công nghệ: SME không cần tự làm tất cả, mà có thể “đi tắt” thông qua các nền tảng công nghệ, giải pháp quản trị số, hệ thống minh bạch dữ liệu và tối ưu vận hành.

3. Tận dụng nguồn vốn xanh và chương trình hỗ trợ: Từ tín dụng ngân hàng, quỹ quốc tế đến các lớp đào tạo của nhà nước, SME nên xem đây là cơ hội để giảm chi phí chuyển đổi.

Bà dùng hình tượng “ngôi nhà tài chính xanh” để mô tả lộ trình: Nóc nhà: chiến lược và cam kết của lãnh đạo; Thân nhà: công nghệ, nguồn lực tài chính, nhân lực, chuỗi cung ứng; Móng nhà: hệ thống đo lường – giám sát – báo cáo liên tục.

Bà Quỳnh Anh dùng hình tượng “ngôi nhà tài chính xanh” để mô tả lộ trình chuyển đổi kép trong doanh nghiệp

Doanh nghiệp SME và doanh nghiệp startup: Giao điểm trong giai đoạn hình thành

Phần lớn startup tại Việt Nam, khi mới khởi sự, đều có quy mô nhỏ hoặc rất nhỏ - xét trên cả phương diện vốn, nhân sự và năng lực vận hành. Trên phương diện pháp lý cũng như khi tiếp cận các chính sách hỗ trợ, họ thường được xếp vào nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

Không chỉ tương tự nhau đặc điểm về quy mô, startup cũng đối mặt với những thách thức điển hình mà SME truyền thống từng trải qua: hạn chế về tài chính, thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng số, khó khăn trong tiếp cận hạ tầng công nghệ, và đặc biệt là sự thiếu kết nối với hệ sinh thái hỗ trợ. Những rào cản này trở nên rõ nét nhất trong giai đoạn đầu gọi vốn – từ pre-seed đến series A – khi startup vừa cần tăng tốc phát triển, vừa phải chứng minh tính khả thi và bền vững của mô hình kinh doanh.

Chính vì vậy, các phân tích xoay quanh rào cản tài chính, công nghệ và năng lực vận hành của bà Nguyễn Quỳnh Anh không chỉ đúng với SME, mà còn phản ánh sát thực trạng của phần lớn doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam hiện nay.