Khi giấc mơ kỳ lân công nghệ bị các quỹ huy động vốn làm ẩu

Công nghệ uST (Unitsky String Technologies Inc) được giới thiệu như một giải pháp chống ùn tắc giao thông, là vận tải xanh thế hệ mới, với hệ ray dây trên cao, kết cấu nhẹ, giảm chiếm dụng đất, tối ưu năng lượng và chi phí hạ tầng. Doanh nghiệp phát triển công nghệ công bố đã xây dựng trung tâm thử nghiệm và được cơ quan khoa học Belarus công nhận tư cách tổ chức khoa học vào năm 2022. Những yếu tố đó tạo niềm tin rằng đây là một nền tảng công nghệ có nghiên cứu thực, nhà khoa học tên tuổi thực được cộng đồng tin yêu...Chính “giải pháp cứu hành tinh này” như lời mời gọi trên mạng xã hội đã tác động mạnh mẽ cho quyết định xuống tiền của nhiều nhà đầu tư Việt trong suốt tám năm qua.

Dự án uST đã thu hút hàng ngàn nhà đầu tư Việt Nam suốt hơn tám năm qua

Trong đầu tư công nghệ, sức hút lớn nhất không chỉ nằm ở các hình ảnh, dự án công nghệ thực tế hiện hữu, mà nằm ở câu chuyện tăng trưởng. Thị trường đã từng chứng kiến những doanh nghiệp bị hoài nghi ở giai đoạn đầu nhưng sau đó trở thành tập đoàn vốn hóa hàng trăm tỷ đô. Những ví dụ kinh điển thế giới được chia sẻ thường xuyên như Tesla, Amazon… Các thương hiệu này nhằm tạo ra hiệu ứng tâm lý bền vững trong cộng đồng đầu tư. “Nếu vào đủ sớm, phần thưởng có thể rất lớn. Nếu chậm chân, cơ hội có thể trôi qua vĩnh viễn”, một nhà đầu tư Việt Nam trong một buổi chia sẻ hơn 2100 người Việt tham gia cộng đồng qua zoom, chia sẻ tiềm năng của dự án này trên mạng xã hội.

Hiệu ứng đó thường được lặp lại trong nhiều lời mời gọi đầu tư công nghệ giai đoạn sớm. Dự án được đặt trong bối cảnh toàn cầu, quy mô hạ tầng lớn, khả năng triển khai đa quốc gia, từ đó kéo theo kỳ vọng vốn hóa tương lai ở mức tỷ đô.

Điểm cần được nhìn rõ là phần lớn nhà đầu tư Việt đã chấp nhận mạo hiểm, không đi vào hệ sinh thái uST bằng con đường đầu tư chuyên nghiệp, mà đi qua các cấu trúc gọi vốn trung gian, các quỹ ngoại và thông qua các cá nhân mời gọi (hay người bảo trợ). Nổi bật trong đó có mô hình gọi vốn cộng đồng của Sky World Community SWC và các cấu trúc quỹ như SkyWay Capital, SkyWay Invest Group (SWIG) cùng một số pháp nhân đầu tư mang thương hiệu SkyWay tại nước ngoài với hàng ngàn, chục ngàn nhà đầu tư. Các cấu trúc với nhiều tên gọi này thường giới thiệu các cơ hội góp vốn sớm để sở hữu phần giá trị tương lai của công nghệ.

Sau khi lùm xùm về các quỹ đại diện cho nhà khoa học như CRU không đưa vốn về công ty, tập đoàn của nhà khoa học Belarus, ông Anatoli Unitsky và các thành viên liên tục xuất hiện trên zoom và đăng bài viết để trấn an cộng đồng của mình. Đồng thời, ban lãnh đạo đưa ra các chiến lược và ưu đãi hấp dẫn nhằm thu hút các nhà đầu tư mới, bổ sung thêm quỹ dự phòng của công ty.

Trước đó, theo các tài liệu giới thiệu công khai và các cảnh báo đã được cơ quan chức năng Việt Nam đăng tải, cơ chế vận hành của quỹ huy động vốn là mạng lưới đa cấp. Người tham gia được khuyến khích mời thêm nhà đầu tư mới và hưởng tỷ lệ thưởng theo cấp. Một phần tiền góp vốn được phân bổ cho hệ thống phát triển cộng đồng và môi giới, phần còn lại mới đi vào cấu trúc đầu tư dự án. Số tiền nhà đầu tư bỏ ra và phần vốn thực sự đi vào phát triển công nghệ là điểm rủi ro cốt lõi vì không có cam kết chắc chắn nào, nhưng thường không được trình bày đầy đủ bằng các tài liệu văn bản công khai một cách rõ ràng.

Gần đây, trước sức ép của cộng đồng, Tập đoàn này đã quyết định dừng hợp tác với một số quỹ như CRU “làm ẩu”, SWC (đơn vị môi giới cộng đồng) sau mười năm gây quỹ cho dự án, đồng thời công bố việc nhận tiền đầu tư qua RSW (Rail Skyway System), trực tiếp của công ty. Công ty cũng công bố thêm các kế hoạch mới như thanh toán thù lao cho nhà đầu tư và cập nhật lộ trình IPO, thương mại hóa của các dự án trọng điểm.

Kỹ sư thiết kế chính của uST cho biết, thử nghiệm đều diễn ra ở tốc độ lên tới 50 km/h và ít tiếng ồn hơn so với tàu điện ngầm tới 10 lần.

Trong những “điều làm thật”, nhà khoa học thật, công nghệ thật, các dự án thật đến từ tập đoàn GTI của nhà khoa học, chỉ có một điều đáng tiếc đã xảy ra là các đại diện quỹ gọi vốn đã vận hành ẩu, làm sai, cụ thể là đưa tiền về công ty với một tỉ lệ rất nhỏ, làm cho một bộ phận các nhà đầu tư hoang mang, đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng cho thương hiệu uST, SkyWay trên báo chí truyền thông Việt Nam.

Chuyên gia tài chính, bà Vũ Huyền Vân nhận định rằng mô hình kỳ lân công nghệ khi được bán ra cho nhà đầu tư phổ thông qua các mạng lưới cộng đồng thường chỉ giữ lại phần câu chuyện tăng trưởng, trong khi làm mờ phần cấu trúc tài chính và kiểm soát vốn. Theo bà, đầu tư công nghệ giai đoạn sớm vốn đã có xác suất thất bại cao. Nếu đi qua thêm nhiều lớp trung gian hưởng phí và hoa hồng, mức độ rủi ro tăng lên đáng kể. Khi không có báo cáo sử dụng vốn được kiểm toán độc lập (bên thứ ba uy tín) và cơ chế giám sát quỹ, nhà đầu tư gần như không thể tự xác định dòng tiền đang được sử dụng ra sao.

Còn Luật sư Ngọc Anh (ATA), chuyên gia tư vấn pháp lý đầu tư cho biết, trên thế giới, hình thức kêu gọi vốn cộng đồng (crowfunding) thông qua các nền tảng hoặc các trang web gây quỹ cộng đồng như Kickstarter hay Indiegogo đã tồn tại khá lâu và được pháp luật ghi nhận. Trong khi đó, Việt Nam hiện nay không có quy định pháp luật trực tiếp điều chỉnh vấn đề “gọi vốn cộng đồng”. Trên thực tế, có nhiều tổ chức, cá nhân gọi vốn với mô hình tương tự hoặc gần tương tự với mô hình của “gọi vốn cộng đồng” trên thế giới như: kêu gọi tài trợ, góp vốn để triển khai các dự án và hứa hẹn sẽ thành lập công ty, phát hành cổ phiếu, niêm yết cổ phiếu và để những người góp vốn trở thành cổ đông, hưởng lợi nhuận từ việc giao dịch cổ phiếu trên sàn hoặc thu cổ tức hay lợi nhuận hàng năm. Những dự án này kêu gọi được số lượng nhà đầu tư rất lớn, hầu hết là cá nhân, đôi khi lên tới hàng nghìn người và số tiền huy động đến hàng trăm tỷ đồng. Hầu hết việc góp vốn sẽ dưới hình thức tài trợ, chuyển tiền vào tài khoản của cá nhân và cá nhân góp vốn ngoài việc nhận được một biên nhận xác định số tiền “tài trợ” thì không có bất kỳ một tài liệu thoả thuận hoặc cam kết nào về trách nhiệm của chủ sở hữu dự án trong việc sử dụng số tiền đó vào dự án hay vấn đề ghi nhận quyền được mua cổ phần của doanh nghiệp dự án cũng như trách nhiệm đối với người góp vốn khi dự án thất bại.

Mô hình này rất rủi ro bởi thường sẽ không có bất kỳ một đơn vị nào tham gia vào việc đánh giá, bảo đảm cho tính chính xác và/hoặc khả thi của dự án hay kế hoạch của doanh nghiệp dựa trên các thông tin mà doanh nghiệp cung cấp.

Luật sư Ngọc Anh lưu ý thêm, nhà đầu tư không nên nhầm lẫn mô hình “gọi vốn cộng đồng” nêu trên với việc gọi vốn theo hình thức chào bán cổ phần/chứng khoán ra công chúng được điều chỉnh chặt chẽ bởi Luật Chứng khoán 2019, các văn bản hướng dẫn thi hành và thuộc sự quản lý, giám sát của Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước.

Theo đó, nếu muốn triển khai huy động vốn bằng các hình thức này, các doanh nghiệp phải đáp ứng các điều kiện và tuân thủ chặt chẽ, đầy đủ quy định pháp luật và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Xuất phát từ một số vụ việc trong thời gian vừa qua về chào bán chứng khoán ra công chúng nhưng có yếu tố lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, hiện nay, các nhà làm luật đã bổ sung nhiều quy định pháp lý nhằm tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp, người tham gia xây dựng và/hoặc xác nhận hồ sơ đăng ký chào bán cổ phần/chứng khoán ra công chúng cũng như tăng cường công tác giám sát, hậu kiểm sau chào bán nhằm giảm thiểu rủi ro cho các tổ chức, cá nhân khi tham gia đầu tư theo hình thức này.

Luật sư Ngọc Anh: Pháp luật Việt Nam chưa trực tiếp ghi nhận và điều chỉnh vấn đề “gọi vốn cộng đồng”

Khi báo chí vào cuộc, cảnh báo cần thiết dành cho các nhà đầu tư Việt Nam

Thời gian qua, nhiều cơ quan Bộ ngành và báo chí, thậm chí cổng thông tin của Bộ, ngành, đã đăng tải cảnh báo nhà đầu tư liên quan các cấu trúc gọi vốn gắn với SkyWay và uST, nhấn mạnh các quỹ chưa được cấp phép hoạt động và huy động vốn tại Việt Nam.

Từ các ý kiến của các chuyên gia, việc cảnh báo này đồng nghĩa với việc nhà đầu tư đang tham gia mạo hiểm, chấp nhận có thể thiệt thòi sau này. Do vậy, nhà đầu tư cần cân nhắc khi chuyển tiền vào trực tiếp hay gián tiếp quỹ, cộng đồng hay nền tảng gọi vốn nào chưa được cấp phép chính thức huy động tại Việt Nam, các nhà đầu tư không nên quyết định chỉ dựa trên câu chuyện công nghệ “vì cộng động”, tin tưởng vào “tâm huyết” của Nhà khoa học hay các ví dụ thành công của các kỳ lân công nghệ toàn cầu.

Hiện tại, đa số nhà đầu tư Việt vẫn đang rất tin tưởng vào các cam kết lợi nhuận tương lai mà không hề có cơ chế pháp lý bảo vệ hiện tại. Mọi khoản góp vốn xuyên biên giới qua nền tảng trực tiếp hay gián tiếp không được cấp phép phải được xem là rủi ro cao, ngay cả nhà đầu tư được cấp giấy chứng nhận điện tử với con dấu của các pháp nhân ở nước ngoài.

Ngoài việc xem kỹ các bộ hồ sơ góp vốn, hợp đồng, pháp nhân nhận tiền và điều khoản sở hữu, có các báo cáo công khai minh bạch không hay việc thực hiện cam kết ra sao, nhà đầu tư nên tham vấn luật sư độc lập và chuyên gia tài chính độc lập để đánh giá lại vị thế pháp lý của khoản đầu tư. Quyết định tiếp theo phải dựa trên luật và cấu trúc dòng tiền, không dựa trên sức ép cộng đồng hay sự tác động tâm lý từ những nhà đầu tư đang nằm trong cộng đồng nhiều năm.

Về phía hệ sinh thái công nghệ uST, nếu muốn phát triển thị trường Việt Nam theo hướng bền vững, giải pháp không nằm ở mở rộng mạng lưới crowdfunding (vốn cộng đồng), mà phải chuẩn hóa pháp lý, bảo đảm quyền lợi cho các nhà đầu tư Việt Nam. Khi cơ chế gọi vốn minh bạch, các quỹ phải chịu giám sát, công nghệ mới có cơ hội được đánh giá công bằng.

Đầu tư công nghệ luôn cần tầm nhìn, khát vọng. Nhưng tầm nhìn không thay thế được pháp lý. Khi thiếu hành lang pháp lý và quỹ làm ẩu, nhà đầu tư cá nhân sẽ chịu rủi ro đầu tiên. Truyền thông việc cảnh báo là nguyên tắc an toàn cần thiết để nhà đầu tư Việt Nam hiểu rõ trước khi quyết định rót vốn vào các quỹ cho dự án kỳ lân công nghệ đầy hứa hẹn.