Vì sao startup được phép sai còn doanh nghiệp thì không?

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng gặp mặt các startup về AI tại Việt Nam.

Trong buổi gặp gỡ các startup trí tuệ nhân tạo (AI) tại Việt Nam ngày 16/1/2026, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã đưa ra một nhận định: startup mạnh hơn doanh nghiệp lớn ở chỗ được phép sai. Không chỉ được phép sai, startup còn “sống bằng việc sai nhanh, sai nhiều”, miễn là sau mỗi lần sai, họ thông minh hơn và hiểu mình hơn.

Startup không phải là doanh nghiệp

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là coi startup như một dạng doanh nghiệp nhỏ. Trên thực tế, doanh nghiệp được sinh ra để tối ưu một mô hình đã biết, còn startup tồn tại để đi tìm một mô hình chưa ai biết.

Quan điểm này tương đồng với định nghĩa kinh điển của Paul Graham – đồng sáng lập Y Combinator – rằng “startup là một công ty được thiết kế để tăng trưởng nhanh”. Nhưng sự tăng trưởng đó không diễn ra ngay từ đầu. Startup chỉ có thể tăng trưởng phi tuyến sau khi đã tìm ra mô hình kinh doanh mới. Trước thời điểm đó, nó chưa phải là doanh nghiệp đúng nghĩa và không thể vận hành theo logic của doanh nghiệp.

Steve Blank cũng gọi startup là “một tổ chức tạm thời được thiết kế để tìm ra một mô hình kinh doanh có thể lặp lại và mở rộng”. Tìm ra được thì startup “biến hình” thành doanh nghiệp. Không tìm ra được, nó chấm dứt sứ mệnh của mình.

Sai là lỗi hay sai là dữ liệu?

Sự khác biệt căn bản giữa startup và doanh nghiệp lớn nằm ở cách tiếp cận rủi ro. Doanh nghiệp được thiết kế để ổn định, với chiến lược dài hạn, kế hoạch 3–5 năm, hệ thống KPI và cơ chế kiểm soát sai lệch. Trong thế giới đó, sai lầm đồng nghĩa với lỗi.

Startup thì ngược lại. Các giả thuyết kinh doanh của startup có thể chỉ tồn tại vài tuần. Startup không điều hành bằng kế hoạch dài hạn mà bằng năng lực học hỏi. Với họ, sai không phải là lỗi, mà là dữ liệu.

Reid Hoffman – nhà sáng lập LinkedIn – từng nói: “Nếu bạn không xấu hổ với phiên bản đầu tiên của sản phẩm, tức là bạn đã ra mắt quá muộn”. Startup không sợ xấu hổ, mà sợ nhất là không học được gì sau mỗi lần thử sai.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, nếu thị trường đã rõ, công nghệ đã rõ, khách hàng đã rõ, thì startup gần như không còn cơ hội. Khi mọi thứ đã rõ ràng, đó là sân chơi của doanh nghiệp, nơi lợi thế nằm ở việc làm tốt hơn, hiệu quả hơn cái đang có.

Startup tồn tại vì những “vùng mù” – nơi chưa ai hiểu rõ, chưa ai dám thử. Startup không trả lời câu hỏi “làm thế nào để hiệu quả hơn”, mà hỏi: “có cách nào hoàn toàn khác không?”

Doanh nghiệp và startup, vì thế, là hai cách tiếp cận khác nhau đối với rủi ro: một bên tìm cách giảm rủi ro, bên kia khai thác rủi ro như một nguồn tài nguyên.

Startup không cần chiến lược theo nghĩa truyền thống. Trong “sương mù” của cái chưa biết, chiến lược dài hạn không những không khả thi mà còn có thể gây ảo tưởng an toàn. Thứ startup cần không phải là chiến lược, mà là vấn đề có thật, khách hàng có thật và giá trị đủ lớn nếu giải quyết được vấn đề đó.

Bộ công cụ, lý thuyết quản trị dành cho startup vì thế không thể sao chép từ doanh nghiệp lớn. Startup mạnh hơn doanh nghiệp lớn ở khả năng chuyển hướng nhanh, quay đầu nhanh. Doanh nghiệp lớn đi chậm vẫn sống. Startup đi chậm là chết.

Các startup về AI đặt câu hỏi với Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng.

Cô đơn là dấu hiệu đầu tiên của startup lớn

Một điểm nhìn đặc biệt trong chia sẻ của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng là triết lý về sự cô đơn của startup. Startup không tồn tại được vì thông minh hơn, mà vì chịu được cô đơn tốt hơn.

Ở giai đoạn đầu, không ai tin startup, không ai trả tiền sớm, không ai bảo đảm họ đúng. Chỉ có người sáng lập tự tin rằng mình đúng. Sự cô đơn đó không phải điểm yếu, mà là dấu hiệu của tính độc đáo. Nếu quá đông người cùng nghĩ như bạn ngay từ đầu, thì lợi thế khác biệt nằm ở đâu?

Startup cần chịu được cô đơn đủ lâu, cho đến khi có người dùng đầu tiên dám trả tiền. Một khách hàng đầu tiên quan trọng hơn cả vốn, bởi đó là bằng chứng cho thấy vấn đề là có thật.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, các doanh nghiệp lớn luôn có những vấn đề lớn mà họ biết, nhưng không thể tự giải quyết do văn hóa tối ưu thay vì phá vỡ. Đây là “điểm yếu chết người” của doanh nghiệp lớn.

Nếu doanh nghiệp lớn biết cách hợp tác, mang những bài toán lớn của mình cho startup, họ sẽ bù đắp được điểm yếu đó. Startup không thay đổi cả thế giới, mà chỉ thay đổi một lát cắt. Nhưng nếu lát cắt đó đủ đúng và đủ sâu, thế giới sẽ thay đổi theo.

Startup giống nghiên cứu khoa học: phải thử – sai rất nhiều lần. Thất bại của startup không phải là một thất bại, mà là một hiểu biết mới. Đáng sợ nhất không phải là sai, mà là sai nhưng không học được gì.

Startup không lên nhanh ngay từ đầu. Thường phải “đi mặt đất” 3–5 năm trước khi cất cánh. Startup lên nhanh ngay từ đầu thường là dấu hiệu của một vấn đề nhỏ, không đủ độc đáo.

“Sau mỗi lần sai, phải thông minh hơn và hiểu mình hơn”, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh. Hiểu mình nhanh hơn chính là mấu chốt của startup. Khi bạn đam mê một vấn đề đến tận cùng, bạn chính là vũ trụ – và hiểu mình cũng chính là hiểu vũ trụ.