Nuôi ong đất ở Lào Cai: Từ sinh kế “liều lĩnh” đến hướng giảm nghèo bền vững

Từ lựa chọn mạo hiểm đến sinh kế mới của vùng cao

Tại các xã vùng cao như Púng Luông, Mù Cang Chải (Lào Cai), nuôi ong đất đang nổi lên như một hướng đi mới trong phát triển kinh tế nông thôn. Không đòi hỏi vốn đầu tư lớn nhưng yêu cầu kỹ thuật cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro, mô hình này ban đầu chỉ mang tính thử nghiệm của một số hộ dân.

Tuy nhiên, trong bối cảnh sinh kế truyền thống ngày càng bấp bênh, một bộ phận thanh niên đã chủ động lựa chọn nuôi ong đất như một hướng đi khác biệt. Việc chấp nhận rủi ro, kiên trì theo đuổi mô hình đã giúp nhiều người từng bước tạo dựng thu nhập ổn định, mở ra cơ hội thoát nghèo bền vững.

Thực tế cho thấy, chính sự dịch chuyển trong tư duy sản xuất – từ phụ thuộc tự nhiên sang chủ động kỹ thuật – đang tạo ra những thay đổi đáng kể tại các địa bàn vùng cao.

Anh Mùa A Ánh, thôn Dào Xa, xã Mù Cang Chải chia sẻ kinh nghiệm nuôi ong cho đoàn viên thanh niên (Ảnh: A Lù)

Những hạt nhân tiên phong và hiệu ứng lan tỏa

Trường hợp anh Mùa A Ánh, xã Mù Cang Chải cho thấy rõ vai trò của những cá nhân tiên phong trong hình thành mô hình kinh tế mới. Sau 3 năm nuôi ong đất, anh đạt thu nhập khoảng 100 triệu đồng mỗi năm. Đáng chú ý, chỉ trong vài tháng từ cuối năm 2025 đến quý I/2026, nguồn thu từ bán ong giống và chuyển giao kỹ thuật đã vượt 300 triệu đồng.

Sự gia tăng giá trị ong đất, từ vài chục nghìn đồng mỗi con lên hơn 100.000 đồng, phản ánh nhu cầu thị trường đang mở rộng. Không chỉ dừng lại ở sản xuất, việc chia sẻ kỹ thuật, đào tạo gần 100 học viên đã góp phần hình thành mạng lưới nuôi ong tại nhiều địa phương.

Tuy vậy, theo các hộ nuôi, đây là mô hình có độ rủi ro cao. Sai sót trong chọn giống, nhân đàn hay điều kiện chăm sóc đều có thể dẫn đến thiệt hại lớn. Điều này đặt ra yêu cầu về đào tạo bài bản và kiểm soát kỹ thuật nếu muốn nhân rộng.

Tổ ong đất được người dân bố trí trong môi trường tự nhiên, kết hợp bổ sung nguồn thức ăn và chăm sóc để ong chuẩn bị xây tổ. (Ảnh: A Lù)

Ghi nhận tại xã Púng Luông cho thấy, nhiều hộ nuôi ong đất có thể đạt thu nhập từ 100 đến 200 triệu đồng mỗi năm. Tuy nhiên, phía sau con số này là quá trình tích lũy kinh nghiệm kéo dài, thậm chí phải đánh đổi bằng những thất bại ban đầu.

Trường hợp anh Thào A Sang là ví dụ điển hình. Sau hai năm gần như không có thu nhập, anh mới dần hoàn thiện quy trình nuôi và đạt mức thu khoảng 200 triệu đồng mỗi năm. Quy trình này đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ từ khâu chọn giống, chăm sóc ong ngủ đông đến tách đàn. Chu kỳ nuôi kéo dài khoảng 7 tháng, đồng nghĩa với việc người nuôi phải có nguồn lực duy trì và khả năng chịu rủi ro.

Trong khi đó, anh Hờ A Tủa – người từng khai thác ong tự nhiên – đã chuyển sang nuôi ong đất theo hướng chủ động. Với giá ong giống từ 1,5 đến 3 triệu đồng mỗi tổ và sản lượng nhộng thương phẩm ổn định, thu nhập của gia đình đạt 100–150 triệu đồng mỗi năm. Những con số này cho thấy tiềm năng rõ rệt nhưng cũng phản ánh rào cản lớn về kỹ thuật và kinh nghiệm đối với người mới tham gia.

Anh Hờ A Tủa thôn Tà Chí Lừ, xã Púng Luông kiểm tra tổ ong trước khi xuất bán (Ảnh: A Lù)

Dù bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế, mô hình nuôi ong đất tại Lào Cai hiện vẫn phát triển nhỏ lẻ, thiếu liên kết và chưa có chuỗi giá trị ổn định. Toàn xã Púng Luông hiện có hơn 10 hộ nuôi nhưng số hộ đạt hiệu quả cao còn hạn chế.

Theo định hướng của chính quyền địa phương, việc thành lập hợp tác xã, tổ liên kết sẽ là giải pháp quan trọng nhằm ổn định đầu ra, tránh tình trạng “được mùa mất giá” và nâng cao vị thế sản phẩm trên thị trường

Bên cạnh đó, yêu cầu về chuẩn hóa kỹ thuật, kiểm soát chất lượng giống và hỗ trợ vốn vay ưu đãi cũng được đặt ra nếu muốn mở rộng quy mô. Việc xây dựng thương hiệu, kết nối thị trường tiêu thụ sẽ quyết định tính bền vững của mô hình trong thời gian tới.

Lãnh đạo xã Púng Luông kiểm tra mô hình nuôi ong đất tại thôn Tà Chí Lừ (Ảnh: A Lù)

Thực tế tại Lào Cai cho thấy, nuôi ong đất không chỉ là một mô hình sinh kế đơn lẻ mà đang dần trở thành một hướng phát triển kinh tế có tiềm năng tại vùng cao.

Điểm đáng chú ý là vai trò trung tâm của thanh niên – những người dám thử nghiệm, chấp nhận rủi ro và tiên phong thay đổi tư duy sản xuất. Chính lực lượng này đang tạo ra những “hạt nhân” đổi mới trong phát triển kinh tế nông thôn.

Tuy nhiên, để mô hình thực sự bền vững, cần sự vào cuộc đồng bộ từ chính quyền, tổ chức đoàn thể đến thị trường. Khi những “cái liều” ban đầu được đặt trên nền tảng khoa học, liên kết và chính sách phù hợp, nuôi ong đất hoàn toàn có thể trở thành một hướng giảm nghèo hiệu quả cho vùng cao trong tương lai.