Blockchain và AI: “Lá chắn công nghệ” chống hàng giả, bảo vệ niềm tin số cho người tiêu dùng

Từ mã vạch đến định danh số

Theo số liệu thống kê, trong 5 tháng đầu năm 2025, hơn 40.000 vụ buôn lậu, hàng giả, hàng kém chất lượng bị phát hiện với tổng giá trị xử phạt vượt 6.500 tỷ đồng, cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn nạn hàng giả. Trước thực trạng này, Việt Nam đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ Blockchain, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) để minh bạch hóa chuỗi cung ứng, xây dựng “hộ chiếu số” cho hàng hóa và khôi phục niềm tin tiêu dùng trong kỷ nguyên số.

Theo Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia, điểm yếu lớn nhất trong công tác truy xuất nguồn gốc hiện nay là dữ liệu còn phân tán, thiếu kết nối. Mỗi doanh nghiệp đang sử dụng một hệ thống riêng, tạo nên tình trạng “manh mún công nghệ”, khiến hàng giả dễ dàng lợi dụng kẽ hở để len lỏi vào thị trường. Công nghệ mã số mã vạch từng được xem là “cuộc cách mạng” trong thế kỷ XX, nhưng nay đã trở nên lỗi thời khi chỉ phản ánh thông tin tĩnh. Xu hướng toàn cầu đang chuyển sang định danh số động (dynamic QR), trong đó mỗi sản phẩm có một mã QR duy nhất, gắn liền với toàn bộ hành trình từ sản xuất, kiểm định đến tiêu thụ. Mỗi chai sữa, mỗi viên thuốc đều mang “dấu vân tay kỹ thuật số” riêng, giúp truy xuất chính xác nguồn gốc và vòng đời sản phẩm, mở ra cơ hội để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu minh bạch.

Blockchain và AI: “Lá chắn công nghệ” chống hàng giả, bảo vệ niềm tin số cho người tiêu dùng

Để chống hàng giả hiệu quả, chỉ tem chống giả hay mã vật lý là chưa đủ. Giải pháp mang tính bền vững nằm ở sự kết hợp giữa Blockchain và AI, hai trụ cột công nghệ đang định hình quản trị chuỗi cung ứng hiện đại. Blockchain hoạt động như một “sổ cái kỹ thuật số” lưu trữ mọi giao dịch và quá trình chuyển giao hàng hóa theo thời gian thực, không thể bị chỉnh sửa hay giả mạo. Điều này giúp mọi bên, từ nhà sản xuất, cơ quan quản lý đến người tiêu dùng, có thể xác thực nguồn gốc sản phẩm chỉ bằng một thao tác quét mã.

Trong khi đó, AI và Big Data đóng vai trò “con mắt thông minh” của hệ thống. AI có thể phát hiện các bất thường như một mã hàng bị quét hàng nghìn lần ở nhiều địa điểm khác nhau, hoặc lượng hàng lưu thông vượt xa năng lực sản xuất. Khi đó, hệ thống sẽ tự động cảnh báo để cơ quan chức năng can thiệp kịp thời. Theo Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia, AI không chỉ giám sát mà còn dự báo rủi ro, giúp định vị chính xác "điểm nóng" hàng giả, tối ưu hóa kiểm tra thực địa.

Hộ chiếu số là nền tảng niềm tin hàng Việt

Tháng 8/2025, Trung tâm Dữ liệu Quốc gia (NDC), hạ tầng lõi của nền kinh tế số, chính thức đi vào hoạt động, cho phép tích hợp và đồng bộ dữ liệu hàng hóa từ các bộ, ngành, địa phương. Trên nền tảng này, Việt Nam đã phát triển NDA Trace – hệ thống truy xuất nguồn gốc “Make in Vietnam” do chính kỹ sư trong nước thiết kế, tuân thủ chuẩn quốc tế GS1 và kết nối trực tiếp với NDC.

Nền tảng này ứng dụng hai công nghệ lõi: NDA Chain – blockchain quốc gia bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu, và NDA DID – công nghệ định danh phi tập trung (Decentralized ID) cho phép cấp “chứng chỉ số” riêng cho từng sản phẩm. Nhờ đó, mỗi hàng hóa được ghi nhận trọn vẹn hành trình từ sản xuất, kiểm định, đóng gói, vận chuyển đến tiêu thụ. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR duy nhất để xem toàn bộ lịch sử sản phẩm, thậm chí cả tỷ lệ an toàn được AI đánh giá theo thời gian thực.

Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia nhấn mạnh, người dân sẽ trở thành một phần trong hệ sinh thái chống hàng giả. Khi phát hiện nghi vấn, họ có thể báo ngay trên ứng dụng, và hệ thống AI sẽ tự động kiểm tra, phản hồi tức thì. Với cơ quan quản lý, thay vì kiểm tra thủ công, giờ đây có thể sử dụng bảng điều khiển dữ liệu (dashboard) hiển thị tình trạng hàng hóa toàn quốc theo thời gian thực, giúp ra quyết định nhanh, chính xác và minh bạch hơn.

Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi có hành lang pháp lý đồng hành. Luật sửa đổi Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa được Quốc hội thông qua giữa năm 2025 đã bổ sung nhiều quy định mới phù hợp với kỷ nguyên 4.0, bao gồm: Áp dụng nhãn điện tử thay thế nhãn vật lý; bắt buộc truy xuất nguồn gốc với hàng hóa rủi ro cao; khuyến khích định danh số cho nhóm hàng xuất khẩu; và đặc biệt là đưa vào khái niệm “hộ chiếu số” cho sản phẩm.

“Hộ chiếu số” được xem như lý lịch điện tử của hàng hóa, lưu trữ toàn bộ thông tin về nguồn gốc, chất lượng và chuỗi giá trị. Nhờ đó, hàng Việt có thể đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Mỹ, EU hay Nhật Bản, tránh rào cản kỹ thuật và thuế phòng vệ thương mại.

Sự kết hợp giữa khung pháp lý hiện đại và nền tảng công nghệ “Make in Vietnam” như NDA Trace đang mở đường cho việc hình thành hệ thống định danh hàng hóa quốc gia thống nhất, nơi dữ liệu được liên thông giữa các bộ, ngành và doanh nghiệp. Ở góc nhìn sâu hơn, đây không chỉ là cuộc chiến chống hàng giả mà còn là bước đi chiến lược trong xây dựng nền kinh tế dữ liệu minh bạch, củng cố niềm tin thị trường và thúc đẩy tiêu dùng bền vững.

Chỉ bằng một lần quét mã, người tiêu dùng không chỉ biết “hàng thật hay giả” mà còn có thể theo dõi toàn bộ hành trình của sản phẩm, từ nguyên liệu, sản xuất, phân phối đến khi đến tay người dùng. Khi mỗi sản phẩm đều mang “dấu vân tay số”, niềm tin sẽ trở thành tài sản chung của cả nền kinh tế, và công nghệ sẽ thực sự trở thành “lá chắn” bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam trong kỷ nguyên số.