Hà Nội mở rộng “đường băng” cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

Một startup có thể mất nhiều năm chỉ để vượt qua những rào cản đầu tiên: thiếu vốn, thiếu hạ tầng thử nghiệm công nghệ và cả những khoảng trống pháp lý cho mô hình kinh doanh mới.

Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, đó không còn là câu chuyện riêng của một doanh nghiệp, mà là bài toán cạnh tranh của cả nền kinh tế.

Các quốc gia và đô thị lớn trên thế giới đang chuyển dịch mô hình tăng trưởng, từ dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong quá trình ấy, doanh nghiệp nhỏ và vừa trở thành lực lượng giữ vai trò quan trọng bởi khả năng thích ứng nhanh, lan tỏa công nghệ.

Với vị thế là trung tâm chính trị, kinh tế, khoa học và giáo dục của cả nước, Hà Nội cũng đứng trước yêu cầu phải tìm động lực tăng trưởng mới.

Thành phố lựa chọn hướng đi chủ động: mở đường bằng thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực; đồng thời xác định khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực dẫn dắt phát triển trong giai đoạn mới.

Mục tiêu tăng trưởng trên 11% mà Hà Nội đặt ra không chỉ là bài toán về quy mô kinh tế, mà còn là yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng dựa nhiều hơn vào công nghệ, kinh tế số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Thực tiễn cho thấy, cộng đồng doanh nghiệp Thủ đô đang tạo nền tảng quan trọng cho chiến lược này.

Theo Sở Tài chính Hà Nội, tính đến quý III/2025, thành phố có hơn 422.000 doanh nghiệp đăng ký, chiếm khoảng 23% tổng số doanh nghiệp cả nước. Riêng 9 tháng đầu năm 2025, Hà Nội có gần 25.000 doanh nghiệp thành lập mới, với tổng vốn đăng ký hơn 288.554 tỷ đồng [1].

Đáng chú ý, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Hà Nội tiếp tục giữ vai trò dẫn đầu cả nước. Theo Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội, đến cuối năm 2024, thành phố có khoảng 1.000 doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, chiếm hơn 26% tổng số startup công nghệ của cả nước [2].

Trong cấu trúc doanh nghiệp của Hà Nội, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 98,2% tổng số doanh nghiệp đăng ký thành lập, tạo việc làm cho hơn một nửa lực lượng lao động và đóng góp trên 40% GRDP thành phố [3].

Điều đó cho thấy, thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo không chỉ là một định hướng phát triển, mà còn giúp tang năng lực cạnh tranh của kinh tế Thủ đô.

Ông Phạm Đức Tiến - Giám đốc Công ty cổ phần Hệ sinh thái Đấu Thầu (phường Hà Đông, Hà Nội). Ảnh: NVCC

Cuối năm 2021, khi tham gia một chương trình hỗ trợ chuyển đổi số dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa do Hà Nội triển khai, ông Phạm Đức Tiến - Giám đốc Công ty cổ phần Hệ sinh thái Đấu Thầu (phường Hà Đông, Hà Nội) chưa nghĩ rằng công cụ AI nội bộ của doanh nghiệp sau này sẽ phát triển thành một dự án kinh doanh độc lập.

Trước đó, doanh nghiệp của ông gặp không ít khó khăn khi khai thác dữ liệu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia do nền tảng chỉ hỗ trợ trình duyệt Internet Explorer, khả năng tìm kiếm hạn chế và chưa tương thích với nhiều thiết bị.

Thông qua các khóa đào tạo, diễn đàn và hội thảo chuyên đề do thành phố triển khai, doanh nghiệp từng bước tiếp cận các giải pháp công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), để tái cấu trúc hoạt động kinh doanh.

Từ năm 2022, công ty bắt đầu đầu tư mạnh vào AI và phát triển công cụ tự động khai thác dữ liệu thầu. Đến nay, hệ thống có thể tự động phân loại gói thầu theo lĩnh vực với độ chính xác trên 80%, giúp rút ngắn thời gian tìm kiếm thông tin và nâng cao hiệu quả vận hành.

Đáng chú ý, công cụ nội bộ ban đầu sau đó được phát triển thành một dự án kinh doanh độc lập, hiện hoạt động dưới mô hình công ty con thuộc Công ty cổ phần Phát triển nguồn mở Việt Nam (VINADES).

Theo ông Tiến, các chương trình hỗ trợ đào tạo và kết nối công nghệ của thành phố không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận kiến thức chuyển đổi số, mà còn tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào công nghệ mới và hình thành thêm sản phẩm mới.

Câu chuyện của doanh nghiệp này phản ánh một thay đổi đáng chú ý trong cách Hà Nội tiếp cận đổi mới sáng tạo: thay vì chỉ dừng ở khuyến khích tinh thần hay hỗ trợ hành chính, thành phố đang tập trung vào những “nút thắt” cốt lõi của doanh nghiệp như vốn, hạ tầng, nhân lực và không gian thử nghiệm công nghệ.

Một trong những rào cản lớn nhất với startup và doanh nghiệp nhỏ và vừa là vốn. Nhiều ý tưởng công nghệ không thể đi xa chỉ vì thiếu nguồn lực trong giai đoạn đầu.

Để tháo gỡ bài toán này, Hà Nội đã ban hành nhiều cơ chế hỗ trợ tài chính theo hướng trực tiếp hơn.

Theo Nghị quyết 35/2025/NQ-HĐND về cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp sáng tạo, thành phố hỗ trợ tối đa 100% chi phí cho các dự án ở giai đoạn tiền ươm tạo.

Doanh nghiệp vay vốn để triển khai dự án đổi mới sáng tạo cũng được hỗ trợ tối đa 100% lãi suất vay vốn và phí bảo lãnh tín dụng.

Với các doanh nghiệp công nghệ, đây được xem là cú hích quan trọng cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) - lĩnh vực đòi hỏi chi phí lớn nhưng quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn.

Theo chính sách hiện hành, doanh nghiệp được phép trích lập quỹ phát triển khoa học và công nghệ ở mức cao hơn thông thường; các khoản chi cho R&D được tính khấu trừ từ 150-200% khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp.

Song song với vốn, bài toán hạ tầng cũng được Hà Nội xử lý theo hướng “hỗ trợ thực chất”.

Nhiều startup được hỗ trợ 50% phí tham gia tại các cơ sở ươm tạo hoặc không gian làm việc chung. Thành phố cũng hỗ trợ 100% chi phí sử dụng trang thiết bị, phòng thí nghiệm tại các cơ sở kỹ thuật hỗ trợ khởi nghiệp do thành phố thiết lập.

Tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội và Sàn giao dịch công nghệ, doanh nghiệp được hỗ trợ tối đa 70% chi phí sử dụng hạ tầng sẵn có.

Việc giảm chi phí tiếp cận hạ tầng giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian thử nghiệm sản phẩm và đẩy nhanh quá trình thương mại hóa công nghệ.

Ở góc độ nhân lực, Hà Nội cũng đặt mục tiêu đào tạo đội ngũ CEO và chuyên gia tư vấn về quản trị đổi mới sáng tạo; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp thuê chuyên gia, cố vấn và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Điểm đáng chú ý nhất trong tư duy chính sách của Hà Nội nằm ở cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Thay vì chờ công nghệ hoàn thiện rồi mới quản lý, thành phố lựa chọn cách tiếp cận ngược lại: tạo không gian để doanh nghiệp thử nghiệm, đồng thời giám sát rủi ro ngay trong quá trình triển khai.

Theo đó, doanh nghiệp có thể thử nghiệm các lĩnh vực mới như AI, xe tự lái hay tài sản số trong môi trường thực tế, với sự hỗ trợ pháp lý và tài chính từ thành phố.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An - nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng. Ảnh: Hà Trang

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An - nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng đánh giá cao tinh thần tiên phong của Hà Nội trong việc xây dựng nền tảng thể chế cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Theo bà, việc mạnh dạn triển khai cơ chế sandbox cho thấy tư duy quản trị đang thay đổi theo hướng hiện đại hơn, khi thể chế không chỉ đóng vai trò kiểm soát mà còn tạo không gian cho mô hình mới được thử nghiệm trong giới hạn an toàn.

“Trong bối cảnh công nghệ thay đổi rất nhanh, nếu không có không gian thử nghiệm, doanh nghiệp sẽ rất khó bứt phá”, Phó Giáo sư Bùi Thị An nhận định.

Tuy nhiên, bà cũng cho rằng để các chính sách phát huy hiệu quả thực chất, quá trình triển khai cần bảo đảm tính minh bạch và nhất quán giữa các cấp, ngành; đồng thời tránh tình trạng dàn trải nguồn lực hoặc “ưu đãi trên giấy”.

Theo bà, với các mô hình sandbox, cơ chế giám sát và đánh giá định kỳ đặc biệt quan trọng bởi đây là lĩnh vực tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu thiếu kiểm soát phù hợp.

Đồng quan điểm, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hải - Trưởng phòng thí nghiệm Hệ thống thông tin tích hợp, Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông, Trường Đại học Cần Thơ cho rằng, việc cho phép cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ mới dưới sự giám sát và bảo hộ của Nhà nước sẽ góp phần tạo ra môi trường an toàn cho đổi mới sáng tạo.

Theo ông Hải, khi có cơ chế phù hợp, các nhà khoa học và doanh nghiệp sẽ tự tin hơn trong việc đề xuất dự án nghiên cứu, dám thử nghiệm những ý tưởng mới, từ đó tạo ra các bước tiến quan trọng trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ.

Theo Đề án “Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn Thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030”, Hà Nội đặt mục tiêu mỗi năm có khoảng 40.000 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới.

Trong đó, khoảng 4.000 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghệ số và công nghiệp sáng tạo.

Đến năm 2030, tổng số doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động ổn định, có kê khai nộp thuế dự kiến đạt khoảng 500.000 doanh nghiệp.

Đằng sau các con số ấy không chỉ là mục tiêu tăng số lượng doanh nghiệp, mà sâu xa hơn là thay đổi chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế: từ tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô sang tăng trưởng dựa vào năng suất, công nghệ và giá trị gia tăng cao.

Phó Giáo sư Bùi Thị An cho rằng, doanh nghiệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của Thủ đô và cả nước. Khi được tạo điều kiện về thể chế, nguồn lực và môi trường thử nghiệm, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có cơ hội phát triển mạnh hơn và từng bước làm chủ một số công nghệ lõi.

Với Hà Nội, đổi mới sáng tạo không còn là một khẩu hiệu phát triển, mà đang trở thành bài toán sống còn của tăng trưởng trong giai đoạn mới.