Bảo hiểm thất nghiệp: Điểm tựa của thị trường lao động

Ước tính năm 2025, cơ quan bảo hiểm xã hội tiếp nhận hơn 759.000 quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp, trong khi số quyết định hỗ trợ học nghề được chi trả chỉ hơn 14.000. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu đổi mới chính sách, khi Luật Việc làm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, chuyển trọng tâm từ bù đắp thu nhập sang phòng ngừa thất nghiệp, duy trì việc làm và nâng cao kỹ năng lao động.

Bài toán trở lại thị trường lao động

Mất việc không chỉ là mất một khoản lương hằng tháng. Với nhiều lao động, đó còn là áp lực tiền thuê nhà, học phí của con, chi phí sinh hoạt và những khoản vay đến hạn. Nếu người lao động đã lớn tuổi, kỹ năng nghề hạn chế hoặc làm việc trong ngành đang thu hẹp sản xuất, thời gian tìm việc mới có thể kéo dài hơn dự tính.

Trong hoàn cảnh ấy, bảo hiểm thất nghiệp là điểm tựa cần thiết. Khoản trợ cấp giúp người lao động duy trì cuộc sống trong giai đoạn gián đoạn thu nhập, có thêm thời gian tìm kiếm công việc phù hợp. Tuy nhiên, tiền trợ cấp chỉ giải quyết khó khăn trước mắt. Nếu không được tư vấn, đào tạo lại hoặc kết nối với nhu cầu tuyển dụng, người lao động vẫn có nguy cơ thất nghiệp kéo dài.

Số liệu thực hiện chính sách năm 2025 cho thấy vấn đề này cần được quan tâm nhiều hơn.

Theo báo cáo tại hội nghị tổng kết công tác năm 2025 của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, toàn hệ thống ước tiếp nhận 759.198 quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp và 14.184 quyết định hưởng hỗ trợ học nghề được chi trả. Đây là số liệu ước thực hiện cả năm, được công bố đầu tháng 1/2026.

Hai con số thuộc những chế độ khác nhau, không thể dùng để tính trực tiếp tỷ lệ người hưởng trợ cấp tham gia học nghề. Dù vậy, chênh lệch lớn về quy mô giải quyết cho thấy hoạt động hỗ trợ nâng cao kỹ năng cần được chú trọng hơn nếu muốn bảo hiểm thất nghiệp phát huy đầy đủ chức năng.

Ở góc độ bao phủ, kết quả năm 2025 cũng ghi nhận bước tiến đáng kể. Theo thông tin được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam dẫn từ cơ quan bảo hiểm xã hội, tỷ lệ tham gia bảo hiểm thất nghiệp đạt 35,07% lực lượng lao động trong độ tuổi. Chính sách ngày càng mở rộng phạm vi bảo vệ, nhưng việc tăng số người tham gia phải đi cùng nâng cao chất lượng hỗ trợ khi rủi ro xảy ra.

Vấn đề không nằm ở việc trợ cấp thất nghiệp có cần thiết hay không. Đây là chế độ quan trọng, nhất là khi người lao động chưa thể tìm được việc làm mới. Điều đáng bàn là chính sách không nên dừng lại ở khâu chi trả.

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội đã chỉ ra hạn chế của bảo hiểm thất nghiệp khi chính sách chưa thực sự gắn với thị trường lao động, còn tập trung nhiều vào giải quyết trợ cấp và chưa chú trọng đúng mức các giải pháp phòng ngừa thất nghiệp.

Từ nhận định đó, Trung ương đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách theo hướng hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động duy trì việc làm, bảo đảm quyền lợi chính đáng của các bên.

Đây là thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý. Thất nghiệp không chỉ là rủi ro cần bù đắp bằng tiền, mà còn là vấn đề liên quan đến chất lượng nguồn nhân lực, năng lực thích ứng của doanh nghiệp và khả năng vận hành của thị trường lao động.

Một người lao động được nhận trợ cấp đúng hạn là cần thiết. Nhưng nếu họ được tư vấn nghề nghiệp phù hợp, bổ sung kỹ năng còn thiếu và sớm tìm được công việc mới, hiệu quả an sinh sẽ bền vững hơn.

Tương tự, nếu doanh nghiệp có thể đào tạo lại nhân sự để duy trì sản xuất thay vì phải cắt giảm lao động, chính sách đã phát huy tác dụng ngay trước khi thất nghiệp xảy ra.

Những yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết khi chuyển đổi số, tự động hóa và các tiêu chuẩn sản xuất mới đang làm thay đổi cơ cấu việc làm. Có những doanh nghiệp cần tuyển dụng nhưng không tìm được người đáp ứng kỹ năng, trong khi một bộ phận lao động mất việc lại khó tiếp cận những vị trí đang có nhu cầu.

Khoảng cách giữa kỹ năng người lao động và yêu cầu tuyển dụng không thể được giải quyết chỉ bằng khoản trợ cấp hằng tháng.

Luật Việc làm 2025: Phòng ngừa thất nghiệp, giữ việc làm từ sớm

Ngày 16/6/2025, Quốc hội thông qua Luật Việc làm số 74/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Luật tiếp tục hoàn thiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp theo hướng kết hợp bảo vệ thu nhập với hỗ trợ duy trì và phát triển việc làm.

Theo đó, bảo hiểm thất nghiệp có bốn chế độ: tư vấn, giới thiệu việc làm; hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề; trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao kỹ năng nghề để duy trì việc làm.

Việc đặt hỗ trợ đào tạo và duy trì việc làm bên cạnh chế độ trợ cấp cho thấy chính sách không chỉ hướng đến người đã thất nghiệp, mà còn quan tâm đến những lao động đang có nguy cơ mất việc.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây là hướng tiếp cận đáng chú ý. Một công nhân thành thạo dây chuyền sản xuất hay nhân viên kỹ thuật am hiểu thiết bị cần thời gian để đào tạo. Khi đơn hàng giảm, cắt giảm nhân sự có thể giúp tiết kiệm chi phí trước mắt nhưng cũng khiến doanh nghiệp mất đi lực lượng lao động có kinh nghiệm.

Nếu thị trường phục hồi, chi phí tuyển dụng và đào tạo lại có thể trở thành gánh nặng. Vì vậy, hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo lại lao động để duy trì việc làm không chỉ mang ý nghĩa an sinh, mà còn góp phần bảo vệ năng lực sản xuất.

Nghị định số 374/2025/NĐ-CP, có hiệu lực cùng ngày 1/1/2026, quy định chi tiết việc thực hiện bảo hiểm thất nghiệp. Trong đó có cơ chế hỗ trợ đào tạo, nâng cao kỹ năng nghề để duy trì việc làm và chính sách giảm phần đóng bảo hiểm thất nghiệp của người sử dụng lao động khi tuyển dụng mới người lao động là người khuyết tật, theo điều kiện luật định.

Chính phủ cũng hoàn thiện cơ chế bảo đảm an toàn Quỹ bảo hiểm thất nghiệp, tạo cơ sở thực hiện chính sách trong những tình huống thị trường lao động biến động bất thường.

Luật mới đồng thời mở rộng diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp đối với người lao động có hợp đồng xác định thời hạn từ đủ một tháng, cùng một số nhóm lao động không trọn thời gian và người quản lý có hưởng tiền lương nếu đáp ứng điều kiện quy định.

Với doanh nghiệp, điều này đòi hỏi rà soát hợp đồng, tiền lương và nghĩa vụ đóng bảo hiểm. Đối với người lao động, việc mở rộng phạm vi tham gia giúp giảm khoảng trống bảo vệ trong những quan hệ lao động có thời hạn ngắn.

Tuy nhiên, mở rộng diện bao phủ mới là bước đầu. Chất lượng thực hiện mới quyết định chính sách có thực sự trở thành điểm tựa của thị trường lao động hay không.

Tại hội nghị tổng kết công tác năm 2025, Bảo hiểm xã hội Việt Nam xác định việc giải quyết, chi trả chế độ phải được duy trì thông suốt trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo báo cáo, toàn hệ thống ước tiếp nhận 123,7 triệu hồ sơ thủ tục hành chính trong năm 2025, trong đó 113,57 triệu hồ sơ được thực hiện bằng giao dịch điện tử, chiếm 91,81%.

Đây là điều kiện thuận lợi để tiếp tục cải cách thủ tục, giảm thời gian xử lý hồ sơ và nâng cao khả năng tiếp cận chính sách của người lao động.

Tuy nhiên, chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở việc tiếp nhận hồ sơ trực tuyến. Dữ liệu về quá trình đóng bảo hiểm, nhu cầu tuyển dụng và kỹ năng người lao động cần được kết nối hiệu quả hơn để phục vụ tư vấn, giới thiệu việc làm.

Đối với doanh nghiệp, việc tham gia đầy đủ bảo hiểm thất nghiệp là trách nhiệm pháp lý, đồng thời góp phần xây dựng quan hệ lao động ổn định. Đối với người lao động, chủ động theo dõi quá trình đóng, tìm hiểu điều kiện hưởng và sử dụng dịch vụ việc làm là cách bảo vệ quyền lợi của mình.

Nhưng trách nhiệm lớn hơn thuộc về hệ thống thực thi chính sách. Hoạt động tư vấn phải giúp người thất nghiệp nhận diện được cơ hội nghề nghiệp phù hợp. Chương trình đào tạo cần xuất phát từ nhu cầu tuyển dụng, thay vì chỉ đặt mục tiêu mở lớp và cấp chứng chỉ. Doanh nghiệp phải được hướng dẫn rõ ràng để có thể tiếp cận chế độ hỗ trợ duy trì việc làm khi đáp ứng điều kiện.

Đặc biệt, cần quan tâm đến lao động trung niên, lao động phổ thông và những người có kỹ năng không còn phù hợp với yêu cầu sản xuất mới. Đây là các nhóm có thể gặp nhiều trở ngại khi chuyển nghề, dù thị trường vẫn có nhu cầu tuyển dụng.

Một chính sách bảo hiểm thất nghiệp hiệu quả không thể chỉ được đánh giá bằng số hồ sơ đã giải quyết hay tổng kinh phí chi trả. Cần quan tâm đến số người tìm được việc làm sau tư vấn, số lao động có việc sau đào tạo và khả năng duy trì công việc mới.

Nghị quyết 28-NQ/TW đã xác lập định hướng cải cách, Luật Việc làm 2025 tạo thêm cơ sở pháp lý để thực hiện. Vấn đề đặt ra từ năm 2026 là biến các quy định thành kết quả cụ thể trên thị trường lao động.

Trợ cấp thất nghiệp giúp người lao động vượt qua giai đoạn mất thu nhập. Nhưng việc làm ổn định mới giúp họ chủ động bảo đảm cuộc sống lâu dài.

Thước đo quan trọng của chính sách vì thế không chỉ là bao nhiêu người được nhận trợ cấp, mà còn là bao nhiêu người sớm quay lại làm việc và bao nhiêu việc làm được giữ lại trước những biến động của thị trường.