Từ bảo tồn di sản đến kiến tạo nguồn lực phát triển ở Lào Cai

Định hướng chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị và phát triển văn hóa” vừa được tỉnh Lào Cai xác lập cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận: văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần ngân sách để bảo tồn, mà còn là nguồn lực nội sinh có khả năng tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển.

Sự thay đổi này không nằm ở cách gọi. Phía sau đó là yêu cầu xác định lại vị trí của văn hóa trong cấu trúc kinh tế – xã hội, phương thức phân bổ nguồn lực và cách đánh giá hiệu quả của các chính sách văn hóa.

Lào Cai đổi mới tư duy, tập trung đưa văn hóa trở thành nguồn lực, động lực cho phát triển. Đó là yêu cầu của ông Dương Quốc Huy - Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa tỉnh Lào Cai tại Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo, diễn ra chiều 14/8/2026

Lào Cai có một không gian văn hóa đa dạng, được hình thành từ hệ thống di tích, danh thắng, lễ hội, nghề thủ công, tri thức dân gian, nghệ thuật trình diễn, ẩm thực và đời sống của các cộng đồng dân tộc.

Nhưng có tài nguyên văn hóa chưa đồng nghĩa với việc đã có một nền kinh tế văn hóa. Một giá trị văn hóa chỉ có thể trở thành tài sản phát triển khi được kiểm kê đầy đủ, xác định rõ chủ thể nắm giữ, chuẩn hóa dữ liệu, bảo vệ tính nguyên gốc và chuyển hóa thành những sản phẩm mà công chúng có thể tiếp cận, trải nghiệm hoặc sử dụng.

Ở cách tiếp cận cũ, công tác văn hóa thường tập trung vào bảo tồn di tích, tổ chức lễ hội, xây dựng thiết chế và duy trì các phong trào. Hiệu quả chủ yếu được đo bằng số chương trình đã tổ chức, số danh hiệu được công nhận hoặc tỷ lệ hoàn thành chỉ tiêu.

Các con số 85,5% hộ gia đình đạt danh hiệu Gia đình văn hóa; 77,5% thôn, tổ dân phố đạt danh hiệu văn hóa; 95% cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa cho thấy độ bao phủ rộng của các phong trào. Toàn tỉnh cũng có 387 thôn đạt chuẩn nông thôn mới và 533 thôn đạt chuẩn kiểu mẫu.

Tuy nhiên, tỷ lệ danh hiệu cao chưa phản ánh đầy đủ chiều sâu của đời sống văn hóa. Những con số ấy chưa trả lời được người dân tham gia hoạt động văn hóa với mức độ nào; các thiết chế có hoạt động thường xuyên hay không; di sản được trao truyền ra sao; người thực hành văn hóa có thể sống bằng tri thức, kỹ năng của mình hay không.

Bởi vậy, việc lấy dữ liệu, sản phẩm đầu ra và mức độ thụ hưởng của Nhân dân làm căn cứ đánh giá là một chuyển động quan trọng. Trọng tâm được chuyển từ “đã tổ chức bao nhiêu hoạt động” sang “hoạt động ấy tạo ra thay đổi gì trong cộng đồng”.

Lào Cai đặt mục tiêu hoàn thành số hóa 210 di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh; trong đó, 100% di tích quốc gia đặc biệt và di tích quốc gia được số hóa trước ngày 30/10/2026.

Đây là một khối lượng công việc lớn, nhưng giá trị thực sự không chỉ nằm ở số lượng di tích được đưa lên môi trường số.

Nếu số hóa chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh, quét tài liệu và lưu trữ hồ sơ, di sản mới được chuyển từ kho vật lý sang kho dữ liệu. Giá trị văn hóa chưa thực sự được mở ra cho công chúng.

Dữ liệu di sản chỉ phát huy hiệu quả khi có khả năng phục vụ đồng thời nhiều mục tiêu: quản lý, nghiên cứu, giáo dục, quảng bá, thiết kế sản phẩm du lịch và sáng tạo nội dung. Công nghệ 3D, bản đồ số, không gian trưng bày trực tuyến hay các câu chuyện đa phương tiện có thể giúp công chúng tiếp cận di sản theo cách trực quan hơn.

Quan trọng hơn, số hóa còn tạo ra một “bản sao tri thức” trước nguy cơ mai một của những di sản phi vật thể. Với tiếng nói, chữ viết, dân ca, nghi lễ, nghề thủ công hoặc tri thức dân gian, điều cần lưu giữ không chỉ là hình ảnh bên ngoài mà còn là câu chuyện, kỹ thuật, ký ức và hệ thống ý nghĩa do cộng đồng trao truyền.

Sau hợp nhất, việc rà soát và kiểm kê lại di sản phi vật thể càng có ý nghĩa. Không gian văn hóa của tỉnh rộng hơn, số lượng chủ thể văn hóa nhiều hơn, nhưng nguy cơ chồng chéo dữ liệu, bỏ sót di sản hoặc thiếu thống nhất trong quản lý cũng lớn hơn.

Điểm mới đáng chú ý trong định hướng của Lào Cai là chu trình: “bảo tồn – số hóa – sáng tạo – thương mại hóa – tái đầu tư cho bảo tồn”.

Đây không đơn thuần là một chuỗi thao tác kỹ thuật mà thể hiện tư duy phát triển có tính tuần hoàn. Bảo tồn giúp giữ nền tảng nguyên gốc. Số hóa tạo lập dữ liệu và khả năng tiếp cận. Sáng tạo chuyển chất liệu truyền thống sang những hình thức phù hợp với công chúng đương đại. Thương mại hóa tạo ra nguồn thu. Một phần giá trị được hình thành từ thị trường quay trở lại hỗ trợ cộng đồng và tiếp tục bảo tồn di sản.

Nếu vận hành được chu trình này, mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển không còn là lựa chọn “giữ nguyên” hay “khai thác”, mà trở thành quá trình bổ trợ lẫn nhau.

Tuy nhiên, thương mại hóa văn hóa cũng có giới hạn. Một nghi lễ không thể bị rút gọn thành màn trình diễn chỉ để phục vụ du khách. Một nghề truyền thống không nên bị thay đổi đến mức mất đi kỹ thuật và bản sắc nguyên gốc. Cộng đồng sở hữu di sản càng không thể chỉ xuất hiện như phông nền trong những sản phẩm được thiết kế bởi người bên ngoài.

Giá trị kinh tế chỉ bền vững khi cộng đồng vẫn là chủ thể sáng tạo, có tiếng nói trong quá trình khai thác và được hưởng lợi công bằng từ chính di sản của mình.

Trong 7 tháng năm 2026, Lào Cai đón khoảng 7,63 triệu lượt khách, trong đó có hơn 1,07 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ du lịch ước đạt 29.610 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy sức hút lớn của điểm đến và khả năng tiếp nhận của thị trường. Tuy nhiên, toàn bộ doanh thu du lịch không thể được đồng nhất với doanh thu từ công nghiệp văn hóa.

Điều cần được nhìn sâu hơn là du khách chi bao nhiêu cho sản phẩm văn hóa; thời gian lưu trú có được kéo dài nhờ trải nghiệm bản địa hay không; sản phẩm thủ công, biểu diễn nghệ thuật, ẩm thực, thiết kế, nội dung số và không gian sáng tạo đóng góp thế nào vào tổng giá trị của chuyến đi.

Khách đông mới phản ánh số lượng. Công nghiệp văn hóa đòi hỏi khả năng biến những giá trị khác biệt của địa phương thành sản phẩm có chất lượng, có thị trường và có khả năng tạo việc làm, thu nhập ổn định.

Một điệu múa, một làn điệu dân ca hay một nghề thủ công sẽ khó trở thành nguồn lực kinh tế nếu chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội. Nhưng khi được bảo vệ bản quyền, xây dựng câu chuyện, thiết kế trải nghiệm và kết nối với thị trường, những giá trị ấy có thể tạo thêm sinh kế mà không nhất thiết đánh đổi bản sắc.

Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai Dương Quốc Huy phát biểu kết luận phiên họp và nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy, chuyển từ “quản lý văn hóa” sang “quản trị và phát triển văn hóa”

Việc chuyển từ quản lý sang quản trị văn hóa đặt Nhà nước vào một vai trò mới: không chỉ tổ chức hoạt động, cấp phép hoặc phân bổ ngân sách, mà còn kiến tạo môi trường để cộng đồng, nghệ nhân, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và người làm sáng tạo cùng tham gia.

Hiệu quả vì thế không chỉ được đo bằng số di tích được số hóa hay số sản phẩm được đưa ra thị trường. Thước đo quan trọng hơn là mức độ tiếp cận văn hóa của người dân, khả năng trao truyền di sản, thu nhập của các chủ thể văn hóa và phần nguồn lực được quay trở lại phục vụ bảo tồn.

Định hướng mới của Lào Cai đã bước đầu xác lập một đường đi rõ ràng: từ nhận diện tài nguyên đến tạo lập dữ liệu, từ bảo tồn đến sáng tạo và từ khai thác giá trị đến tái đầu tư cho di sản.

Văn hóa chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi những giá trị được tạo ra không rời khỏi cộng đồng đã sản sinh, gìn giữ và trao truyền chúng qua nhiều thế hệ.