Trục lợi bảo hiểm thất nghiệp: Cảnh báo trách nhiệm hình sự

Từ một hồ sơ gian lận đến nguy cơ thất thoát quỹ

Bảo hiểm thất nghiệp được xây dựng trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia. Nguồn quỹ hình thành từ đóng góp theo quy định và được sử dụng để hỗ trợ người lao động khi mất việc, tư vấn, giới thiệu việc làm, đào tạo nghề và thực hiện các chế độ liên quan.

Vì vậy, mỗi khoản trợ cấp được chi trả không đúng đối tượng đều ảnh hưởng đến tính công bằng trong phân phối nguồn lực an sinh.

Một trong những hành vi cần cảnh báo là người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp đã có việc làm thuộc trường hợp phải chấm dứt hưởng nhưng cố tình không thông báo để tiếp tục nhận tiền. Bên cạnh đó là việc sử dụng giấy tờ giả, khai không đúng thời gian đóng hoặc cung cấp thông tin không trung thực nhằm đáp ứng điều kiện hưởng chế độ.

Cần phân biệt rõ giữa sai sót hành chính và hành vi gian lận có chủ đích. Việc người lao động kê khai nhầm thông tin, chậm thực hiện thủ tục không đương nhiên cấu thành tội phạm. Trách nhiệm pháp lý phải được xác định trên cơ sở hành vi cụ thể, yếu tố lỗi, hậu quả và các điều kiện luật định.

Tuy nhiên, trường hợp cố ý làm giả hồ sơ hoặc sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tiền BHTN có thể bị xử lý nghiêm khắc hơn.

Điều 214 Bộ luật Hình sự quy định tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp. Theo đó, người thực hiện hành vi gian dối thuộc các trường hợp luật định để chiếm đoạt tiền bảo hiểm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Quy định này khẳng định việc chiếm đoạt tiền BHTN không đơn thuần là tranh chấp về quyền lợi hoặc vi phạm thủ tục hành chính. Trong những trường hợp đủ yếu tố cấu thành, đó là hành vi xâm phạm trật tự quản lý và sử dụng quỹ bảo hiểm.

Đối với những trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm vẫn có thể phải hoàn trả khoản tiền hưởng sai và chịu các biện pháp xử lý hành chính theo quy định.

Xử lý nghiêm để bảo vệ sự công bằng của chính sách

Việc phát hiện và xử lý hành vi trục lợi đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, đơn vị giải quyết chính sách BHTN, doanh nghiệp và các cơ quan có thẩm quyền.

Một trong những điểm dễ phát sinh rủi ro là khoảng thời gian người lao động đã quay trở lại làm việc nhưng dữ liệu về tình trạng việc làm chưa được cập nhật đầy đủ. Nếu thiếu cơ chế đối chiếu, việc chi trả trợ cấp không đúng điều kiện có thể kéo dài.

Trong khi đó, doanh nghiệp là chủ thể nắm giữ nhiều thông tin quan trọng về hợp đồng lao động, thời điểm tuyển dụng và quá trình tham gia bảo hiểm của người lao động. Việc thực hiện đúng nghĩa vụ kê khai, đóng bảo hiểm và cung cấp thông tin có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng kiểm soát rủi ro.

Theo Luật Việc làm 2025, Quỹ BHTN phải được quản lý tập trung, thống nhất, công khai, minh bạch và sử dụng đúng mục đích. Nguyên tắc này không chỉ đặt ra yêu cầu đối với hoạt động quản lý quỹ mà còn đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ quá trình xét duyệt, chi trả chế độ.

Ở góc độ quản lý, kết nối dữ liệu về hợp đồng lao động, quá trình đóng bảo hiểm, tình trạng việc làm và quyết định hưởng trợ cấp là giải pháp quan trọng để nhận diện những trường hợp bất thường.

Chẳng hạn, hệ thống có thể cảnh báo khi một người đồng thời có thông tin hưởng trợ cấp thất nghiệp và phát sinh dữ liệu tham gia bảo hiểm bắt buộc tại doanh nghiệp mới. Tuy nhiên, cảnh báo dữ liệu chỉ là căn cứ để kiểm tra, không thể tự động kết luận có hành vi gian lận, bởi pháp luật còn quy định những điều kiện cụ thể về thời điểm và tình trạng việc làm.

Bên cạnh kiểm soát bằng công nghệ, việc công khai kết quả xử lý các vụ vi phạm điển hình cũng có tác dụng phòng ngừa. Những bản án đã có hiệu lực pháp luật, nếu được phân tích đúng bản chất hành vi, căn cứ xét xử và trách nhiệm của các bên, sẽ giúp người lao động hiểu rõ ranh giới giữa quyền hưởng chính đáng và hành vi chiếm đoạt.

Điều quan trọng là truyền thông không chỉ tập trung vào số tiền bị chiếm đoạt mà cần làm rõ thủ đoạn, hậu quả và bài học pháp lý.

Với người lao động, tuân thủ nghĩa vụ thông báo tình trạng việc làm là cách bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chính mình. Với doanh nghiệp, cung cấp thông tin chính xác và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ BHTN là trách nhiệm bắt buộc, không phải lựa chọn.

Chống trục lợi Quỹ BHTN không nhằm siết chặt quyền tiếp cận chính sách của người mất việc. Ngược lại, kiểm soát đúng đối tượng, đúng điều kiện và xử lý nghiêm hành vi gian lận chính là cơ sở để nguồn quỹ được sử dụng công bằng, hiệu quả và bền vững.