Tín chỉ carbon chưa dễ trở thành khoản vay ngân hàng

Câu hỏi doanh nghiệp có thể vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon đang xuất hiện cùng với bước chuyển mới của thị trường carbon Việt Nam. Sàn giao dịch carbon trong nước đã vận hành thí điểm từ ngày 29/6/2026, nhưng thị trường vẫn cần thêm thanh khoản và một cơ chế định giá đủ tin cậy trước khi tín chỉ carbon có thể tiếp cận rộng hơn với nguồn vốn tín dụng.

TS. Lê Xuân Nghĩa - Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), nhìn nhận đây là điều kiện quan trọng để thị trường carbon có thể phát triển thành một thị trường có hoạt động đầu tư và giao dịch thực chất.

Ngân hàng không chỉ nhìn vào màu xanh

Với doanh nghiệp, nhu cầu vốn có thể xuất hiện khi nghĩa vụ giảm phát thải tăng lên. Mua tín chỉ carbon khi đó không đơn thuần là một giao dịch hàng hóa, mà có thể trở thành một khoản chi phí tài chính cần được tính toán trong kế hoạch kinh doanh.

Việc giảm phát thải khí nhà kính đang là một trong những mục tiêu quan trọng của các quốc gia và doanh nghiệp. Trong đó, tín chỉ carbon nổi lên như một giải pháp hiệu quả, giúp các doanh nghiệp bù đắp lượng phát thải và thúc đẩy các dự án phát triển bền vững. Tại Việt Nam, thị trường tín chỉ carbon đang dần phát triển, mở ra nhiều cơ hội trong công cuộc chuyển đổi sang nền kinh tế xanh.

Nhưng từ nhu cầu vốn đến một khoản vay ngân hàng là khoảng cách không nhỏ.

Lãnh đạo một số ngân hàng thương mại cho biết, việc cấp tín dụng xanh thời gian qua vẫn gặp khó do bên cạnh các tiêu chí xanh còn thiếu những tiêu chí tài chính cụ thể cho hoạt động này. Một khoản tín dụng phải trải qua hai lớp thẩm định.

Một là khả năng trả nợ: doanh nghiệp lấy nguồn tiền nào để trả khoản vay và có thể duy trì nghĩa vụ trả nợ trong tình huống bất lợi hay không.

Hai là tính xanh: nguồn vốn được sử dụng vào đâu, có đáp ứng tiêu chí hay không và tác động môi trường được chứng minh, báo cáo như thế nào.

Vì vậy, việc một tài sản gắn với mục tiêu giảm phát thải không tự động biến tài sản đó thành đối tượng được ngân hàng cấp tín dụng. Với tín chỉ carbon, ngân hàng còn phải có cơ sở xác định giá trị, đánh giá tính pháp lý, chất lượng, khả năng chuyển nhượng và thanh khoản.

Đây chính là điểm thị trường carbon đang phải giải quyết.

TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng thanh khoản hiện vẫn là vấn đề cần cải thiện. Quy mô giao dịch xanh còn nhỏ, phát hành riêng lẻ chiếm ưu thế trong khi thanh khoản trên thị trường thứ cấp còn hạn chế.

Nếu tín chỉ khó mua bán, giá giao dịch thiếu ổn định và thị trường chưa đủ chiều sâu, ngân hàng sẽ khó xác định giá trị tài sản cũng như khả năng thu hồi vốn khi rủi ro xảy ra.

“Đủ hàng, đủ tiền” trước khi nghĩ đến tín dụng

Một mắt xích quan trọng khác đang được hình thành là hạ tầng thanh toán và lưu ký.

Bà Tạ Thanh Bình - Tổng giám đốc Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) - cho biết: VSDC đã xây dựng hạ tầng tài chính cùng hệ thống công nghệ thông tin để cung cấp dịch vụ lưu ký, thanh toán đối với hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon theo Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch carbon trong nước.

Hệ thống được kết nối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và các thành viên lưu ký carbon là công ty chứng khoán.

Điểm đáng chú ý là nguyên tắc “đủ hàng, đủ tiền” được đặt ngay trong quy trình giao dịch. Việc chuyển quyền sở hữu gắn với thanh toán được hoàn tất trong ngày T+0 theo phương thức thanh toán tổng tức thời (RTGS), với BIDV là ngân hàng thanh toán.

Trên hệ thống VSDC, số dư được quản lý theo thành viên nhưng hạch toán chi tiết đến từng khách hàng. Từ đăng ký tài khoản, ký gửi, rút ký gửi đến xác định chủ thể được phép giao dịch đều được kiểm tra, đối chiếu với dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Sau khi HNX chuyển kết quả giao dịch, hệ thống VSDC tự động kiểm tra và thông báo nghĩa vụ thanh toán. Lượng hạn ngạch hoặc tín chỉ mà bên bán phải giao được đưa vào tài khoản chờ thanh toán, hạn chế khả năng tài sản tiếp tục được sử dụng cho một nghĩa vụ khác.

Khi ngân hàng thanh toán xác nhận tiền đã được chuyển, VSDC mới ghi giảm tài sản của bên bán, ghi tăng cho bên mua và thông báo để các thành viên phân bổ tiền, tài sản tới từng khách hàng.

Quy trình này có các mốc kiểm soát trong ngày, từ xác nhận giao dịch trước 15 giờ đến đối chiếu và báo cáo cuối ngày trước 16 giờ 30.

Điều đó cũng cho thấy một thực tế: ở giai đoạn hiện nay, doanh nghiệp mua tín chỉ carbon vẫn phải chủ động chuẩn bị tiền cho giao dịch. Nếu nhu cầu mua tín chỉ tăng nhanh trong những năm tới, thị trường sẽ cần thêm những sản phẩm tài chính phù hợp để doanh nghiệp không phải chỉ dựa vào nguồn vốn tự có.

Thanh khoản là chìa khóa để kéo vốn ngân hàng vào

Tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 - “Từ chính sách đến hành động”, tổ chức ngày 14/8 tại TP. Hồ Chí Minh, vấn đề tài chính cho thị trường carbon được đặt trong bối cảnh sàn giao dịch đã chuyển từ khâu xây dựng chính sách sang vận hành thực tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, việc vận hành sàn là bước đi quan trọng để hình thành công cụ kinh tế cho mục tiêu giảm phát thải. Qua đó, doanh nghiệp có thể lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, thích ứng với yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế và huy động thêm nguồn lực tài chính, công nghệ cho chuyển đổi xanh.

Ông Lê Công Thành nhấn mạnh để thị trường phát triển cần sự phối hợp của nhiều chủ thể: Nhà nước kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch; các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực; tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp; còn doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Với ngân hàng, thị trường carbon chỉ thực sự mở ra một dư địa tín dụng mới khi tín chỉ carbon có thể được nhìn nhận bằng những tiêu chuẩn tài chính rõ ràng.

Điều này bao gồm tính pháp lý của tín chỉ, chất lượng tín chỉ, khả năng xác định giá, thanh khoản và dòng tiền của doanh nghiệp. Thiếu một trong những mắt xích này, ngân hàng khó lượng hóa rủi ro.

Dư địa thị trường vẫn còn lớn. Giá trị giao dịch trên sàn carbon hiện mới dừng ở mức hơn 4.000 tín chỉ. Trong khi đó, Danh mục phân loại xanh bao phủ nhiều lĩnh vực như năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, tài nguyên nước, nông - lâm - thủy sản, công nghiệp chế biến và dịch vụ môi trường. Các giao dịch xanh được xác nhận hiện vẫn tập trung chủ yếu ở năng lượng, đặc biệt là năng lượng tái tạo.

TS. Lê Xuân Nghĩa cho rằng cần tạo và gia tăng thanh khoản để thị trường carbon không chỉ là nơi doanh nghiệp mua tín chỉ nhằm đáp ứng nghĩa vụ giảm phát thải, mà từng bước trở thành một thị trường có hoạt động đầu tư và giao dịch thực chất.

Khi thị trường có chiều sâu, tín hiệu giá rõ hơn và khả năng chuyển nhượng được cải thiện, tín chỉ carbon mới có cơ sở tiến gần hơn tới hệ sinh thái tài chính. Khi đó, câu chuyện vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon sẽ không còn chỉ là một khả năng trên lý thuyết, mà có thể trở thành một sản phẩm tín dụng cần được thiết kế cụ thể.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng nếu Việt Nam muốn thị trường carbon tạo ra giá trị kinh tế thực, thay vì chỉ dừng ở công cụ giúp doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ giảm phát thải.