SME Việt Nam cần gì để đi đường dài trên thị trường xuất khẩu?

Thị trường quốc tế đang tạo ra một không gian tăng trưởng ngày càng lớn cho doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), bước ra thị trường nước ngoài không chỉ là tìm được khách hàng và chốt được đơn hàng.

Muốn đi xa hơn, doanh nghiệp phải đủ sức đáp ứng yêu cầu của đối tác, kiểm soát dòng tiền, bảo đảm chất lượng, hiểu thị trường và từng bước tạo vị trí trong chuỗi giá trị.

Cơ hội xuất khẩu đang mở rộng

Theo Cục Thống kê, Bộ Tài chính, 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ và là mức cao nhất của 8 tháng từ trước đến nay. Trong đó, xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%; nhập khẩu đạt 395,3 tỷ USD, tăng 35,3%. Cán cân thương mại hàng hóa chuyển sang nhập siêu 20,46 tỷ USD.

Muốn đi xa hơn, doanh nghiệp phải đủ sức đáp ứng yêu cầu của đối tác, kiểm soát dòng tiền, bảo đảm chất lượng, hiểu thị trường và từng bước tạo vị trí trong chuỗi giá trị (ảnh minh họa).

Riêng tháng 8, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 109,7 tỷ USD. Với quy mô này, Cục Thống kê đánh giá mục tiêu tổng kim ngạch cả năm 2026 đạt khoảng 1.200 tỷ USD có cơ sở nếu hoạt động ngoại thương duy trì mặt bằng hiện nay trong những tháng cuối năm.

Nhưng đằng sau tốc độ tăng trưởng cao là một thực tế đáng chú ý. Trong 8 tháng, khu vực kinh tế trong nước đạt 74,47 tỷ USD xuất khẩu, tăng 7,4%, chỉ chiếm 19,9% tổng kim ngạch xuất khẩu; trong khi khu vực FDI chiếm 80,1%.

Điều đó đặt ra câu hỏi: SME Việt Nam sẽ đứng ở đâu khi quy mô thương mại ngày càng lớn?

Không thể chỉ trông vào một đơn hàng

Với doanh nghiệp nhỏ, một đơn hàng quốc tế có thể mở ra cơ hội tăng doanh thu nhưng đồng thời cũng tạo sức ép lớn về vốn và năng lực thực hiện.

Ông Nguyễn Tuấn Việt - Giám đốc Công ty Xúc tiến xuất khẩu Vietgo, cho rằng ngoại ngữ không phải yếu tố quyết định hoàn toàn khả năng tìm kiếm và chốt đơn hàng. Theo ông, tư duy giao tiếp và khả năng thích nghi với cách làm việc của đối tác mới có ý nghĩa quan trọng.

Thực tế tại nhiều doanh nghiệp nhỏ cho thấy, khi đã có khách hàng, bài toán tiếp theo lại nằm ở dòng tiền. Nếu doanh nghiệp phải tự bỏ toàn bộ chi phí mua nguyên liệu, sản xuất và vận chuyển trước khi nhận tiền, một đơn hàng lớn có thể nhanh chóng trở thành áp lực tài chính.

Ở một góc nhìn khác, ông Trần Bình Minh - Giám đốc Công ty TNHH Bình Minh Café, cho rằng doanh nghiệp cần tính bài toán “thoát vốn” ngay từ khi đàm phán. Việc yêu cầu khách hàng thanh toán trước một phần giá trị đơn hàng có thể giúp doanh nghiệp giảm số vốn phải ứng trước và đưa dòng tiền của khách hàng vào chu kỳ sản xuất.

Đó là những bài toán rất thực tế, nhưng chưa phải tất cả.

Nâng năng lực để không đứng ngoài chuỗi giá trị

Theo TS Nguyễn Văn Thân - Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), yêu cầu quan trọng đối với khu vực SME hiện nay là phải nâng cao năng lực tự phát triển, tự đổi mới và cạnh tranh trong dài hạn.

Tại Hội nghị Thường trực Chính phủ gặp mặt cộng đồng doanh nghiệp tháng 7/2026, Chủ tịch VINASME đề xuất xây dựng nền tảng tín nhiệm số dành riêng cho DNNVV, coi đây như một “passport” của doanh nghiệp. Theo ông, nền tảng này có thể làm cơ sở để thúc đẩy tín dụng dựa trên xếp hạng tín nhiệm và tăng khả năng liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam với khu vực FDI.

Đáng chú ý, ông Nguyễn Văn Thân cho rằng hướng đi cần thiết là chuyển từ việc thu hút FDI đơn thuần sang kiến tạo hệ sinh thái chuỗi liên kết, chuỗi sản phẩm trong nước để doanh nghiệp FDI rót vốn vào thị trường, qua đó nâng tỷ lệ nội địa hóa và vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây cũng là bài toán có ý nghĩa với các SME đang tìm đường xuất khẩu. Nếu chỉ tham gia ở công đoạn gia công đơn giản hoặc phụ thuộc vào một vài khách hàng, dư địa phát triển sẽ hạn chế. Ngược lại, khi doanh nghiệp làm chủ tốt hơn về sản phẩm, tiêu chuẩn, công nghệ, thương hiệu và thị trường, khả năng giữ khách hàng và mở rộng đơn hàng sẽ bền vững hơn.

Tiêu chuẩn và xuất xứ ngày càng quan trọng

Một thị trường quốc tế lớn cũng đồng nghĩa với yêu cầu ngày càng cao.

Với các hiệp định thương mại tự do, xuất xứ hàng hóa không còn chỉ là một thủ tục để hưởng ưu đãi thuế quan. Đây còn là yếu tố liên quan trực tiếp đến uy tín, năng lực cạnh tranh và khả năng duy trì thị trường xuất khẩu của doanh nghiệp.

Phân tích trên Cổng thông tin Bộ Công Thương, TS. Nguyễn Văn Thân cho rằng xuất xứ hàng hóa gắn chặt với uy tín thị trường, năng lực cạnh tranh và tính bền vững của hoạt động xuất khẩu. Điều này đặt yêu cầu SME phải chủ động hơn trong quản trị nguồn nguyên liệu, hồ sơ, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Cùng với đó, công nghệ đang giúp những doanh nghiệp quy mô nhỏ thu hẹp một phần khoảng cách với đối tác nước ngoài. Các nền tảng số, công cụ dịch thuật, thương mại điện tử và phương thức giao tiếp trực tuyến giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng nhanh hơn, giảm chi phí tìm kiếm và duy trì trao đổi xuyên biên giới.

Nhưng công nghệ chỉ mở thêm cánh cửa. Muốn giữ được khách hàng, doanh nghiệp vẫn phải chứng minh bằng chất lượng, thời gian giao hàng, tính ổn định của nguồn cung và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn.

Từ “có đơn hàng” đến “có năng lực xuất khẩu”

Quy mô ngoại thương hơn 770 tỷ USD sau 8 tháng cho thấy thị trường đang mở ra một không gian rất lớn. Nhưng để SME hưởng lợi thực chất, vấn đề không chỉ là tìm thêm khách hàng nước ngoài.

Doanh nghiệp cần xây được năng lực từ bên trong: vốn đủ khỏe, quản trị dòng tiền tốt, sản phẩm đạt chuẩn, hiểu quy tắc xuất xứ, ứng dụng công nghệ, chủ động ngoại ngữ và giao tiếp, đồng thời từng bước xây dựng thương hiệu và vị trí trong chuỗi cung ứng.

Ở phía chính sách, việc mở rộng khả năng tiếp cận vốn, thông tin thị trường, công nghệ và mạng lưới đối tác sẽ giúp SME giảm chi phí bước vào thị trường quốc tế. Ở phía doanh nghiệp, năng lực tự đổi mới và cạnh tranh dài hạn mới quyết định việc một doanh nghiệp có thể biến một đơn hàng thành một thị trường.

Như quan điểm của Chủ tịch VINASME Nguyễn Văn Thân, yêu cầu không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp có thêm nguồn lực, mà phải tạo điều kiện để doanh nghiệp tự phát triển, tự đổi mới và nâng sức cạnh tranh.

Đó có lẽ cũng là bước chuyển quan trọng nhất của SME Việt Nam trong giai đoạn xuất nhập khẩu đang bước sang một mặt bằng mới: không chỉ tìm đường ra nước ngoài, mà phải đủ năng lực để đi đường dài.