Nhà ở xã hội xanh cần cân bằng chi phí chất lượng và hiệu quả sử dụng dài hạn

Không đánh đổi chất lượng để chạy theo “mác xanh”

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh mục tiêu xây dựng ít nhất 1 triệu căn nhà ở xã hội giai đoạn 2021–2030, câu chuyện phát triển công trình theo hướng xanh, giảm phát thải đang trở thành xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, giữa áp lực về môi trường và yêu cầu an sinh xã hội, việc lựa chọn vật liệu xây dựng phù hợp cho nhà ở xã hội cần được nhìn nhận một cách thận trọng, tránh chạy theo hình thức mà bỏ qua hiệu quả thực chất.

Phát biểu tại hội thảo chuyên đề về nhà ở xã hội phát thải carbon thấp, ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho rằng quá trình đô thị hóa nhanh đang kéo theo áp lực lớn về tiêu thụ năng lượng và phát thải khí nhà kính. Trong bối cảnh đó, phát triển công trình xanh, sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải là xu hướng không thể đảo ngược.

Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó vụ trưởng Vụ Khoa học Công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng)

Ông nhấn mạnh: "Vật liệu làm NOXH, dù là gì, trước hết phải đảm bảo chất lượng, an toàn, độ bền và phù hợp điều kiện sử dụng lâu dài của người dân". Đây được xem là nguyên tắc cốt lõi, đặc biệt trong phân khúc nhà ở phục vụ người thu nhập thấp, nơi yếu tố chi phí và độ bền có ý nghĩa quyết định.

Thực tế thị trường cho thấy, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các loại vật liệu xanh mang lại cơ hội lớn cho ngành xây dựng. Tuy nhiên, nếu thiếu hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm định chặt chẽ, một số vật liệu mới có thể khiến chi phí tăng lên mà hiệu quả sử dụng không tương xứng.

Các chuyên gia cảnh báo, nhà ở xã hội không thể trở thành nơi thử nghiệm những vật liệu chưa được kiểm chứng đầy đủ. Bởi lẽ, đối tượng sử dụng là người thu nhập thấp, khả năng sửa chữa, bảo trì hạn chế, nên yêu cầu về độ bền và an toàn càng phải đặt lên hàng đầu.

Ông Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng, cho rằng việc phát triển nhà ở xã hội và chuyển đổi xanh không phải là hai mục tiêu tách rời, nhưng cũng không thể đánh đồng. Nhà ở xã hội trong giai đoạn mới cần đảm bảo đồng thời ba yếu tố: khả năng tiếp cận, chất lượng sống và hiệu quả sử dụng năng lượng.

Theo đó, thay vì áp dụng tràn lan các công nghệ đắt đỏ, cần lựa chọn những giải pháp có thể triển khai ngay, phù hợp với điều kiện thực tế và không làm đội giá thành vượt quá khả năng chi trả của người dân. Đây là cách tiếp cận thực tế, giúp cân bằng giữa mục tiêu môi trường và bài toán kinh tế.

Trong danh mục vật liệu tiềm năng, nhiều giải pháp đã chứng minh hiệu quả như gạch không nung, bê tông carbon thấp, vật liệu tái chế hay các loại vật liệu cách nhiệt. Những sản phẩm này không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn giúp tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Tính toán chi phí theo vòng đời thay vì chỉ nhìn giá ban đầu

Một trong những rào cản lớn nhất đối với vật liệu xanh là chi phí. Tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia, khoảng cách giá giữa vật liệu truyền thống và vật liệu thân thiện môi trường đã thu hẹp đáng kể trong những năm gần đây.

Cụ thể, gạch không nung hiện chỉ cao hơn khoảng 5–10% so với gạch đất sét nung, trong khi giúp giảm khai thác tài nguyên và tiết kiệm nhiên liệu sản xuất. Bê tông carbon thấp có mức giá cao hơn khoảng 3–8% nhưng lại mang lại lợi ích rõ rệt về giảm phát thải và tăng độ bền công trình nếu được kiểm soát kỹ thuật tốt.

Đối với các vật liệu cách nhiệt như bông sợi đá, chi phí có thể cao hơn từ 10–20%, song đổi lại là khả năng giảm tiêu thụ điện năng đáng kể nhờ hạn chế hấp thụ nhiệt. Trong các khu nhà ở mật độ cao, nơi nhu cầu sử dụng điều hòa lớn, lợi ích này đặc biệt đáng kể.

Nhà ở xã hội xanh cần cân bằng chi phí chất lượng và hiệu quả sử dụng dài hạn (Ảnh: Minh họa)

Vấn đề cốt lõi, theo các chuyên gia, là cần thay đổi cách nhìn nhận chi phí. Nếu chỉ tính toán dựa trên chi phí đầu tư ban đầu, vật liệu xanh có thể bị xem là đắt đỏ. Nhưng nếu tính toàn bộ vòng đời công trình, bao gồm chi phí vận hành, bảo trì, tiêu thụ năng lượng và chất lượng môi trường sống, tổng chi phí lại có thể thấp hơn đáng kể.

Đây cũng là hướng tiếp cận mà nhiều quốc gia đang áp dụng trong phát triển nhà ở bền vững, thay vì chỉ tập trung vào giá thành xây dựng ban đầu. Đối với Việt Nam, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn và dữ liệu đầy đủ về vật liệu carbon thấp sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy xu hướng này.

Hiện nay, các cơ quan chuyên môn đang từng bước hoàn thiện bộ tài liệu hướng dẫn, bao gồm sổ tay vật liệu carbon thấp, các tiêu chuẩn đánh giá và hệ thống chỉ số xanh. Những công cụ này được kỳ vọng sẽ giúp các chủ đầu tư, đơn vị thiết kế và cơ quan quản lý có cơ sở khoa học để lựa chọn giải pháp phù hợp.

Trong dài hạn, phát triển nhà ở xã hội theo hướng xanh không chỉ là yêu cầu môi trường mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình xây dựng, hướng tới hiệu quả và bền vững hơn. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải giữ được sự cân bằng giữa “xanh” và “hợp lý”.

Nhà ở xã hội không thể trở thành cuộc đua hình thức về công nghệ hay tiêu chuẩn môi trường. Giá trị cốt lõi vẫn phải là đảm bảo nơi ở an toàn, bền vững, chi phí hợp lý và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Khi những yếu tố này được đặt đúng vị trí, quá trình chuyển đổi xanh mới thực sự mang lại hiệu quả lâu dài cho cả xã hội và nền kinh tế.