Hà Nội đề xuất cơ chế bồi thường linh hoạt khi cải tạo chung cư cũ quy mô lớn

Hà Nội đang tiến thêm một bước đáng kể trong lộ trình tái thiết đô thị khi xây dựng cơ chế mới liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho các dự án cải tạo chung cư cũ. Câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc thay đổi diện mạo hạ tầng mà còn gắn trực tiếp với quyền lợi, sinh kế và chất lượng sống của hàng trăm nghìn người dân đang sinh sống trong các khu nhà xuống cấp.

Theo dự thảo Nghị quyết đang được hoàn thiện, thành phố xác lập một nguyên tắc cốt lõi: người dân sau di dời phải có nơi ở mới với điều kiện tốt hơn hoặc ít nhất tương đương nơi ở cũ. Đi cùng với đó là việc mở rộng các lựa chọn bồi thường theo hướng linh hoạt, phù hợp với nhu cầu đa dạng của từng hộ gia đình. So với các chính sách trước đây, cách tiếp cận này cho thấy sự thay đổi rõ rệt khi đặt người dân vào vị trí trung tâm, thay vì áp dụng một mô hình chung mang tính áp đặt.

Điểm đáng chú ý là cư dân có thể lựa chọn giữa bốn phương án khác nhau khi chung cư được cải tạo. Họ có thể nhận căn hộ tái định cư ngay tại vị trí cũ, chuyển đến nơi ở khác, nhận tiền hoặc kết hợp giữa tiền và nhà. Việc đa dạng hóa phương án không chỉ giúp giảm áp lực trong quá trình vận động đồng thuận mà còn tạo điều kiện để mỗi gia đình chủ động tính toán phương án phù hợp với hoàn cảnh riêng.

Trong các lựa chọn đó, tái định cư tại chỗ vẫn được xác định là ưu tiên hàng đầu. Điều này phản ánh đúng tâm lý của phần lớn người dân, đặc biệt là những hộ đã sinh sống lâu năm, có sự gắn bó với khu vực về công việc, học hành và các mối quan hệ xã hội. Việc được quay trở lại nơi ở quen thuộc sau khi công trình hoàn thành giúp hạn chế những xáo trộn lớn trong đời sống thường nhật.

Không chỉ dừng lại ở việc bố trí chỗ ở, yêu cầu đối với các căn hộ tái định cư cũng được nâng lên. Nhà ở mới phải đảm bảo tiêu chuẩn về diện tích, chất lượng xây dựng và hạ tầng kỹ thuật ở mức cao hơn hoặc ít nhất tương đương so với trước. Đây là điều kiện quan trọng để quá trình cải tạo không trở thành hình thức, mà thực sự mang lại giá trị sống tốt hơn cho cư dân.

Một trong những vướng mắc lớn từng khiến nhiều dự án cải tạo chậm tiến độ là nỗi lo về chỗ ở tạm thời và thu nhập của người dân trong thời gian di dời. Lần này, chính sách đã có những điều chỉnh đáng kể nhằm giải quyết đồng thời cả hai vấn đề. Trong thời gian triển khai dự án, người dân được bố trí nhà tạm cư hoặc nhận hỗ trợ chi phí thuê nhà, với thời gian tối đa lên tới ba năm theo tiến độ được phê duyệt. Nếu dự án kéo dài, chủ đầu tư phải chịu toàn bộ chi phí phát sinh, qua đó tạo áp lực rõ ràng về trách nhiệm tiến độ.

Song song với hỗ trợ chỗ ở là các giải pháp ổn định sinh kế. Những người lao động bị ảnh hưởng sẽ được hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và kết nối với cơ hội mới. Các hộ gia đình cũng có thể tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để duy trì hoạt động kinh doanh hoặc phát triển sinh kế lâu dài. Việc bổ sung các chính sách này cho thấy cách tiếp cận toàn diện hơn, khi bài toán cải tạo không chỉ là di dời chỗ ở mà còn liên quan trực tiếp đến thu nhập và sự ổn định cuộc sống.

Yếu tố công bằng xã hội cũng được nhấn mạnh trong dự thảo khi thành phố ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ cho các nhóm dễ bị tổn thương như người có công, người khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo và các gia đình chính sách. Những hộ có diện tích ở bình quân thấp hoặc nhiều thế hệ cùng chung sống cũng được xem xét ưu tiên. Điều này góp phần hạn chế nguy cơ phân hóa trong quá trình tái thiết đô thị, đồng thời giữ gìn cấu trúc cộng đồng vốn có.

Ở chiều ngược lại, để thu hút doanh nghiệp tham gia, Hà Nội đưa ra cơ chế linh hoạt hơn trong lựa chọn nhà đầu tư. Trong một số trường hợp đặc biệt, dự án có thể được giao trực tiếp mà không cần đấu thầu, đi kèm với quy trình rút gọn theo cơ chế “làn xanh”. Tuy nhiên, sự thông thoáng này không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Doanh nghiệp phải chứng minh năng lực tài chính, đảm bảo thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ liên quan đến bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đồng thời chịu trách nhiệm nếu chậm tiến độ hoặc không thực hiện đúng cam kết.

Cách thiết kế chính sách theo hướng “mở nhưng chặt” được kỳ vọng sẽ giải quyết được bài toán tồn tại lâu nay: vừa thiếu nhà đầu tư, vừa lo ngại rủi ro dự án kéo dài. Khi trách nhiệm được quy định rõ ràng và gắn với chế tài cụ thể, khả năng triển khai thực tế sẽ được cải thiện đáng kể.

Theo kế hoạch, Hà Nội đặt mục tiêu cải tạo toàn bộ 2.160 chung cư cũ trên địa bàn, hoàn tất quy hoạch vào giữa năm 2027 và cơ bản hoàn thành tái thiết vào năm 2035. Riêng giai đoạn 2026–2030, thành phố dự kiến xử lý các khu nhà đã được kiểm định với tổng diện tích khoảng 1,5 triệu mét vuông sàn. Đây là chương trình có quy mô rất lớn, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, nguồn lực tài chính và sự đồng thuận từ người dân.

Việc hoàn thiện cơ chế bồi thường, hỗ trợ và tái định cư lần này được xem là chìa khóa để tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm qua. Khi quyền lợi của người dân được đảm bảo rõ ràng, doanh nghiệp có cơ chế tham gia minh bạch và chính quyền giữ vai trò điều phối hiệu quả, tiến trình cải tạo chung cư cũ sẽ có cơ hội được đẩy nhanh.

Có thể thấy, Hà Nội đang từng bước chuyển từ cách làm mang tính cải tạo đơn lẻ sang tư duy tái thiết tổng thể, trong đó con người là trung tâm của mọi chính sách. Nếu được triển khai đúng hướng, chương trình này không chỉ giúp thay đổi diện mạo đô thị mà còn tạo ra nền tảng sống bền vững hơn cho các thế hệ cư dân trong tương lai.