Luật Thương mại điện tử sẽ tái định hình trật tự của “sân chơi số”

Trong cuộc trao đổi với Tạp chí Doanh nghiệp và Hội nhập, ông Kiều Tiến Anh – Chuyên gia Thương mại điện tử, Giám đốc vận hành Sàn Hi1, chia sẻ góc nhìn về sự cần thiết của khung pháp lý mới, đồng thời gửi một số đề xuất về một hành lang “mở nhưng an toàn” cho doanh nghiệp Việt khởi nghiệp trong kỷ nguyên số.

Chuyên gia thương mại điện tử Kiều Tiến Anh

PV: Dự thảo gồm 07 chương, 55 điều, một điểm đáng lưu ý trong Dự thảo là thủ tục gia nhập thị trường đối với startup. Dự thảo yêu cầu tất cả các nền tảng thương mại điện tử, bất kể quy mô và hình thức hoạt động, đều phải thực hiện thủ tục cấp phép trước khi hoạt động. Theo chuyên gia, phương thức quản lý “đồng phục” như vậy hợp lý chưa, nhất là các nền tảng thương mại điện tử trung gian nhỏ bởi khi chưa rõ khả năng thành công, họ đã phải gánh thủ tục cấp phép phức tạp và nghiêm ngặt?

Chuyên gia Kiều Tiến Anh: Chúng ta cần bảo vệ người tiêu dùng, nhưng quản lý “đồng phục” sẽ vô tình chặn cửa đổi mới. Trong thực tế, nhiều mô hình TMĐT giai đoạn đầu còn phải thử nghiệm, cần linh hoạt để kiểm chứng thị trường (như mô hình mới F2C (nhà sản xuất đến người tiêu dùng), nền tảng kết nối chuyên biệt không thu phí nhà bán đã được trải nghiệm thành công ở Mỹ nhưng Việt Nam thì lần đầu tiên). Nếu phải chịu quy trình cấp phép như sàn lớn ngay từ ngày đầu, startup sẽ mất cơ hội thử – sai để điều chỉnh, đặc biệt khi chưa có doanh thu và chưa chứng minh khả thi. Tôi cho rằng cách tiếp cận này chưa phù hợp với đặc thù kinh tế số và hệ sinh thái khởi nghiệp.

PV: Ở lĩnh vực mạng xã hội, một lĩnh vực có tính chất và tác động tương tự, pháp luật cũng cho phép quản lý lỏng với các mạng xã hội nhỏ, cụ thể mạng xã hội có lượt truy cập thường xuyên thấp chỉ cần thực hiện thủ tục thông báo, nếu đủ lớn mới cần thực hiện thủ tục cấp phép, theo điểm a khoản 6 Điều Nghị định 147/2024/NĐ-CP. Ông có đề nghị gì để cơ quan soạn thảo nghiên cứu cơ chế quản lý theo hướng đơn giản hóa thủ tục với các startup? Ví dụ như cho phép các nền tảng trung gian thương mại điện tử nhỏ chỉ cần thực hiện thủ tục thông báo khi bắt đầu hoạt động, và chỉ phải thực hiện thủ tục cấp phép khi đặt ngưỡng nhất định.

Chuyên gia Kiều Tiến Anh: Theo ý kiến của tôi: Nên. Hãy phân tầng theo rủi ro và quy mô:

Tầng thứ nhất, startup/sàn nhỏ hoặc thử nghiệm có kiểm soát (mô hình sandbox): chỉ cần thông báo hoạt động qua hệ thống trực tuyến, cung cấp pháp nhân, chính sách bảo vệ người tiêu dùng, quy trình xử lý khiếu nại.

Tầng thứ hai, nền tảng vượt ngưỡng: khi đạt 100.000 người dùng thường xuyên/tháng, hoặc doanh thu >50 tỷ đồng/năm, hoặc >500.000 giao dịch/năm, thì thực hiện cấp phép.

Cách làm này giảm chi phí tuân thủ cho startup, khuyến khích mô hình mới như F2C và cho phép cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào nền tảng lớn đúng tinh thần “quản lý theo rủi ro”.

PV: Dự thảo Luật TMĐT được kỳ vọng sẽ trở thành khung pháp lý toàn diện, bắt kịp sự phát triển nhanh của kinh doanh số. Vấn đề đặt ra là phải bảo đảm quản lý chặt chẽ nhưng linh hoạt, vừa bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực tư nhân và startup, phát huy sáng tạo, góp phần thúc đẩy kinh tế số phát triển bền vững. Có ý kiến cho rằng việc khởi nghiệp qua thương mại điện tử hiện nay vẫn còn thiếu sáng tạo và chưa có chiến lược rõ ràng, quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

Chuyên gia Kiều Tiến Anh: Ở góc nhìn là người điều hành các start up về thương mại điện tử trong 10 năm qua, tôi nghĩ việc khởi nghiệp qua thương mại điện tử không hề thiếu sáng tạo, thiếu là không gian thử nghiệm và cơ chế khuyến khích đúng chỗ. Nếu được “thở” trong một khung sandbox minh bạch, nhiều mô hình Việt có thể đi những đường tắt công nghệ (AI cá nhân hóa, dữ liệu giao dịch thời gian thực, liên thông logistics – tài chính – bảo hiểm) thay vì lặp lại “đường mòn đốt tiền rồi tăng phí”. Bài học rút ra là: quản lý bằng dữ liệu cho doanh nghiệp, không chỉ bằng giấy phép. Hãy cho họ được chạy, miễn sao báo cáo dữ liệu đúng chuẩn để Nhà nước giám sát nhanh, chi phí thấp nhất và chính xác.

PV: Bảo vệ người tiêu dùng và chống hàng giả đó là điều nhức nhối nhất của Đảng và Nhà nước cũng như các Bộ, ban ngành hiện nay, Chuyên gia mong Dự thảo hỗ trợ ra sao?

Chuyên gia Kiều Tiến Anh: Cốt lõi là đặt niềm tin lên dữ liệu. Theo tôi:

Áp dụng cơ chế thu hộ – giải ngân theo trạng thái giao dịch; tích hợp thanh toán an toàn, bảo hiểm giao dịch; khiếu nại được xử lý nhanh, dựa trên dòng dữ liệu đơn hàng.

AI kiểm soát nội dung – hồ sơ pháp lý: yêu cầu giấy công bố/giấy chứng nhận điều kiện với nhóm sản phẩm đặc thù (y tế, thực phẩm, dược – OTC…), quét rủi ro thông tin sản phẩm, cảnh báo gian lận.

Ký kết chống hàng giả, liên thông kiểm tra gỡ bỏ trong 24 giờ với trường hợp vi phạm; tăng nặng chế tài với gian hàng tái phạm.

Về pháp lý, tôi ủng hộ định hướng: thưởng cho hành vi tốt (ưu đãi hiển thị, phí dịch vụ 0 đồng cho gian hàng chuẩn mực), xử nghiêm hành vi xấu (gỡ – chặn nhanh dựa trên dữ liệu). Bảo vệ người tiêu dùng bằng dữ liệu, khuyến khích sáng tạo bằng thử nghiệm có kiểm soát sandbox.

Chuyên gia Kiều Tiến Anh so sánh ba mô hình bán hàng F2C – B2C – C2C của các sàn TMĐT, tại buổi tọa đàm do Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) tổ chức.

PV: Nền tảng TMĐT Việt Nam nên được đặt vai trong chiến lược kinh tế số thế nào và Nhà nước cần chính sách gì để sàn Việt cạnh tranh sòng phẳng, theo ông?

Chuyên gia Kiều Tiến Anh: Mục tiêu không phải “thêm một sàn bán hàng”, mà là một hạ tầng số an toàn của người Việt với ba yếu tố: Thứ nhất, giữ giá trị và dữ liệu ở lại Việt Nam: dữ liệu giao dịch, hành vi tiêu dùng phải thuộc chủ quyền Việt Nam và được dùng để nâng chất lượng chính sách (xúc tiến thương mại vùng – ngành, chống hàng giả, bảo vệ người mua yếu thế. Thứ hai, ưu tiên nhà sản xuất bán hàng chuẩn chỉ: gắn chứng nhận “gian hàng chuẩn” với ưu đãi hiển thị/traffic; kết nối hệ thống xúc tiến thương mại để đưa OCOP/đặc sản/SME lên online đúng chuẩn. Thứ ba, chính sách phân tầng – mô hình sandbox – tín dụng/thuế mục tiêu cho sàn thuần Việt: startup thông báo để hoạt động, đạt ngưỡng mới cấp phép; có gói tín dụng – phí thanh toán – logistics ưu đãi ràng buộc “chuẩn chỉ” và báo cáo dữ liệu.

Nếu làm được ba điểm này, thương mại điện tử thuần Việt sẽ trở thành một hạ tầng của kinh tế số, chứ không chỉ là kênh bán lẻ. Khi các doanh nghiệp Việt không còn bị bào mòn bởi cuộc chơi do các nền tảng ngoại đặt luật, mà những nền tảng ấy lại thiếu sự kiểm soát chặt chẽ và không có điểm dừng, sẽ tránh được tình trạng nhiều nhà bán hàng bức xúc như hiện nay.

Trân trọng cảm ơn chuyên gia!