Lào Cai: Điện mặt trời mái nhà - nguồn lực tăng trưởng xanh

Đến hết tháng 8/2026, Lào Cai có trên 800 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà, tổng công suất gần 26.000 kW, tương đương khoảng 26 MW. Nếu tính bình quân cơ học, mỗi hệ thống có công suất khoảng 32,5 kW.

Con số này cho thấy điện mặt trời mái nhà không còn là mô hình thử nghiệm. Một thị trường cung cấp thiết bị, thiết kế, thi công và vận hành đã hình thành. Tuy nhiên, số lượng khách hàng hay công suất lắp đặt mới phản ánh quy mô ban đầu; hiệu quả kinh tế còn phụ thuộc vào lượng điện thực sự được sử dụng tại chỗ.

Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo lần này là phạm vi rà soát được mở rộng tới các tòa nhà công sở, trường học và bệnh viện. Đây đều là những công trình có diện tích mái tương đối lớn, sử dụng điện thường xuyên, trong đó một phần đáng kể phụ tải phát sinh vào ban ngày – thời điểm hệ thống điện mặt trời tạo ra nhiều điện năng.

Sự tương thích giữa thời gian phát điện và thời gian tiêu thụ quyết định trực tiếp hiệu quả đầu tư. Điện được sản xuất và sử dụng ngay tại công trình sẽ làm giảm lượng điện phải mua từ lưới. Với mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ, khoản tiết kiệm trên hóa đơn điện mới là nguồn lợi chủ yếu, thay vì trông chờ vào việc bán điện dư.

Điện mặt trời mái nhà - nguồn lực tăng trưởng xanh (Ảnh minh họa)

Dưới góc nhìn kinh tế năng lượng, mỗi mái nhà chưa được khai thác là một phần tài sản có thể tạo ra giá trị. Khi được lắp đặt hệ thống phù hợp, mái công sở, trường học hay bệnh viện vừa thực hiện chức năng che chắn, vừa trở thành nơi sản xuất điện phục vụ chính công trình đó.

Lợi ích dễ nhận thấy nhất là giảm chi thường xuyên cho điện năng. Nhưng giá trị dài hạn còn nằm ở khả năng chủ động một phần nguồn cung, giảm áp lực sử dụng điện lưới vào một số thời điểm và tạo dữ liệu thực tế để các cơ quan công lập quản trị năng lượng tốt hơn.

Chủ trương của Lào Cai cũng phù hợp với định hướng quốc gia. Chỉ thị số 10/CT-TTg đặt mục tiêu hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình sử dụng điện mặt trời mái nhà, hoặc đạt 20% tổng công suất theo kế hoạch phát triển giai đoạn 2026–2030 của từng địa phương. Bộ Công Thương đồng thời đề nghị các địa phương hoàn thành các nhiệm vụ liên quan trước ngày 31/3/2027.

Điều đó cho thấy việc các đơn vị tại Lào Cai phải hoàn thành rà soát, đề xuất phương án trước ngày 10/10/2026 không đơn thuần là thống kê diện tích mái. Đây là bước xây dựng danh mục đầu tư, xác định công trình nào có thể triển khai ngay, công trình nào phải gia cố hoặc cải tạo và công trình nào chưa bảo đảm hiệu quả kinh tế.

Một chương trình điện mặt trời mái nhà chỉ hiệu quả khi công suất được thiết kế theo nhu cầu sử dụng thực tế. Nếu lắp đặt quá nhỏ, tiềm năng mái nhà không được khai thác hết. Ngược lại, nếu công suất quá lớn so với phụ tải ban ngày, lượng điện dư tăng lên, kéo dài thời gian thu hồi vốn và có thể gây thêm yêu cầu kỹ thuật trong đấu nối.

Vì vậy, mỗi công trình cần được xem xét trên ít nhất bốn nhóm dữ liệu: tình trạng kết cấu và thời gian sử dụng còn lại của mái; biểu đồ tiêu thụ điện theo giờ; khả năng đấu nối; tổng chi phí trong suốt vòng đời hệ thống.

Trường học, công sở và bệnh viện cũng không có nhu cầu giống nhau. Công sở thường tập trung phụ tải vào giờ hành chính. Trường học có thể giảm mạnh nhu cầu điện trong kỳ nghỉ. Bệnh viện sử dụng điện liên tục và đặt yêu cầu rất cao về độ ổn định. Nếu chỉ lấy diện tích mái nhân với công suất tấm pin để lập dự án, hiệu quả thực tế có thể khác xa phương án trên giấy.

Khung pháp lý hiện hành về điện năng lượng tái tạo được quy định tại Nghị định số 58/2025/NĐ-CP và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 243/2026/NĐ-CP. Việc đầu tư vì thế cần đồng thời tuân thủ các quy định về điện lực, xây dựng, tài sản công, phòng cháy, chữa cháy và đấu nối hệ thống điện.

Việc Lào Cai định hướng điện mặt trời mái nhà gắn với hệ thống lưu trữ điện BESS mở ra khả năng sử dụng phần điện tạo ra vào buổi trưa cho các khung giờ sau đó. Hệ thống lưu trữ còn có thể hỗ trợ san bằng phụ tải và nâng mức độ chủ động về năng lượng.

Tuy nhiên, BESS không nên được coi là thiết bị mặc định phải lắp cùng mọi hệ thống điện mặt trời. Pin lưu trữ làm tăng tổng vốn đầu tư, đòi hỏi yêu cầu cao về an toàn, phòng cháy, kiểm soát nhiệt độ, bảo trì và xử lý khi hết vòng đời.

Với công sở hoặc trường học có mức tiêu thụ điện ban ngày tương đối sát với sản lượng điện mặt trời, phương án sử dụng trực tiếp có thể kinh tế hơn. Đối với bệnh viện hoặc công trình có phụ tải buổi tối, yêu cầu duy trì các thiết bị quan trọng, giá trị của lưu trữ có thể cao hơn.

Một lưu ý kỹ thuật là hệ thống điện mặt trời hòa lưới thông thường không mặc nhiên cấp điện khi lưới điện gặp sự cố. Muốn sử dụng như nguồn điện dự phòng, hệ thống phải có thiết kế chuyển đổi, lưu trữ và vận hành độc lập phù hợp. Đây là điểm cần được làm rõ khi đánh giá hiệu quả, tránh đồng nhất “có điện mặt trời” với “có điện dự phòng”.

Khi công sở, trường học, bệnh viện và hộ gia đình cùng tham gia, thị trường không chỉ dừng ở việc bán tấm pin. Nhu cầu sẽ mở rộng sang khảo sát kết cấu, tư vấn tài chính, thiết kế kỹ thuật, thiết bị điều khiển, lưu trữ điện, bảo hiểm, vệ sinh tấm pin, giám sát từ xa và bảo trì định kỳ.

Đây là cơ hội cho doanh nghiệp điện, xây dựng và công nghệ tại Lào Cai tham gia sâu hơn vào chuỗi dịch vụ năng lượng xanh. Nhưng thị trường chỉ phát triển bền vững khi có tiêu chuẩn thiết bị rõ ràng, năng lực nhà thầu được kiểm soát và trách nhiệm bảo hành không kết thúc sau khi hệ thống được nghiệm thu.

Với khu vực công, ngoài phương án bố trí ngân sách, tỉnh đã mở hướng nghiên cứu thu hút đầu tư. Điều này tạo thêm khả năng huy động nguồn lực xã hội, song hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cơ chế lựa chọn nhà đầu tư, phân chia lợi ích, quản lý tài sản và trách nhiệm vận hành trong suốt thời hạn hợp đồng.

Thước đo cuối cùng của chương trình vì thế không nên chỉ là số mái nhà hoặc tổng công suất được lắp đặt. Những chỉ số quan trọng hơn là sản lượng điện được sử dụng tại chỗ, tỷ lệ giảm điện mua từ lưới, chi phí cho mỗi kWh trong toàn bộ vòng đời, mức tiết kiệm ngân sách và độ an toàn của hệ thống.

Từ nền tảng gần 26 MW hiện có, Lào Cai đã có điều kiện để chuyển điện mặt trời mái nhà từ những dự án riêng lẻ thành một chương trình năng lượng phân tán có quản trị. Nếu danh mục đầu tư được xây dựng dựa trên phụ tải thực, hiệu quả tài chính và tiêu chuẩn kỹ thuật, những mái nhà công sẽ không chỉ hấp thụ ánh nắng mà còn tạo ra nguồn lực mới cho tăng trưởng xanh của địa phương.