Kim cương mất giá hay niềm tin mất giá?

Kim cương từ lâu được xem là biểu tượng của sự vĩnh cửu. Thế nhưng, nghịch lý của thị trường này là giá trị của một viên kim cương không chỉ nằm ở độ tinh khiết, màu sắc hay giác cắt, mà còn nằm ở điều vô hình hơn: niềm tin.

Hai tuần qua, thị trường kim cương Việt Nam trải qua cú sốc hiếm thấy sau vụ án liên quan đến một công ty giám định có uy tín liên quan đến vàng bạc, đá quý. Không chỉ một vài doanh nghiệp chịu tác động, mà cả thị trường kim cương lập tức rơi vào trạng thái dè dặt. Người mua chần chừ, người bán vội vàng, lượng đăng ký bán cao hơn 4-5 lần so với mua, nhà đầu tư lo ngại, còn doanh nghiệp phải gấp rút tìm cách trấn an khách hàng, vài cửa hàng buôn bán kim cương thông báo công khai cũng có chỗ âm thầm đóng cửa.

Một viên kim cương giống như một căn nhà có sổ đỏ. Nếu sổ đỏ bị nghi ngờ, căn nhà thì vẫn còn đó, nhưng giao dịch gần như sẽ đóng băng. Với viên kim cương bé tí cũng vậy, tờ chứng thư không làm viên đá đẹp hơn, nhưng lại quyết định người mua có dám xuống tiền hay không.

Thực tế từ nhiều năm qua, thị trường kim cương trong nước phát triển dựa trên uy tín của các đơn vị giám định. Có thời điểm, một doanh nghiệp giám định được cho là có uy tín nhiều năm, công bố cho rằng mình đang chiếm khoảng 70% thị phần giám định kim cương và đá quý trong nước, mỗi tháng xử lý hơn 10.000 sản phẩm. Điều đó cho thấy vai trò của một tổ chức giám định không chỉ là cấp giấy chứng nhận, mà còn là "ngân hàng niềm tin" của cả thị trường.

Và khi chính doanh nghiệp giám định này liên quan đến vụ án tuồn 30.000 viên kim cương lậu, có nghĩa mắt xích quan trọng đã bị thị trường đặt dấu hỏi, hệ quả xấu lan rộng gần như tức thì. Kim cương vẫn còn đó nhưng còn mấy ai tin cái tờ giấy kiểm định do công ty này từng trao cho người mua kim cương?

Không phải ngẫu nhiên mà giá thị trường cổ phiếu của công ty có liên quan đến công ty giám định giảm hơn 35% chỉ trong hai tuần đầu tháng 7, bốc hơi hơn chục nghìn tỷ đồng. Đó là một bài học không chỉ dành cho ngành kim cương.

Trong nền kinh tế hiện đại, giá trị của rất nhiều sản phẩm không còn nằm ở vật chất. Người tiêu dùng mua thực phẩm hữu cơ, thực phẩm an toàn là vì tin vào giấy chứng nhận. Người ta trả giá cao cho tín chỉ carbon vì tin vào hệ thống kiểm chứng của tổ chức đo đạc và chứng nhận tiêu chuẩn giảm phát thải. Người ta mua hàng qua mạng vì tin vào nền tảng thương mại điện tử. Thậm chí tiền số trên mạng hiện nay cũng tồn tại nhờ niềm tin của cộng đồng.

Kim cương cũng vậy. Người tiêu dùng không đủ khả năng phân biệt một viên kim cương bằng mắt thường. Nên họ phải đặt niềm tin vào hệ thống kiểm định, vào quy trình giám định, vào đạo đức nghề nghiệp của chuyên gia và vào thương hiệu của đơn vị cấp chứng thư. Khi một trong những yếu tố đó bị lung lay, toàn bộ chuỗi giá trị bị ảnh hưởng.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia gọi đây là cuộc khủng hoảng của "hạ tầng niềm tin".

Việt Nam đã xây dựng nhiều quy chuẩn cho vàng, hàng hóa, thực phẩm hay truy xuất nguồn gốc nông sản. Nhưng với kim cương, câu chuyện vẫn chủ yếu dựa vào uy tín của từng doanh nghiệp hơn là một hệ thống giám sát độc lập đủ mạnh.

Nếu một chứng thư chỉ phản ánh đặc tính kỹ thuật của viên đá tại thời điểm kiểm định mà không thể bảo đảm toàn bộ lịch sử của viên đá, thì người tiêu dùng sẽ ngày càng đòi hỏi nhiều hơn. Họ sẽ muốn truy xuất nguồn gốc, kiểm tra mã laser, đối chiếu dữ liệu quốc tế và yêu cầu sự tham gia của các tổ chức giám định độc lập.

Xu hướng này không phải là trở ngại. Ngược lại, đó là cơ hội để thị trường trưởng thành hơn. Một thị trường kim cương minh bạch không thể chỉ dựa vào lời cam kết của doanh nghiệp. Nó cần các tiêu chuẩn thống nhất, cơ chế giám sát độc lập, cơ sở dữ liệu có thể kiểm chứng và chế tài đủ mạnh đối với các hành vi gian lận. Niềm tin không thể xây dựng bằng quảng cáo, mà bằng một hệ thống khiến mọi mắt xích đều phải chịu trách nhiệm.

Có người cho rằng sau vụ việc này, người tiêu dùng sẽ quay lưng với kim cương. Có lẽ chưa, người ta vẫn sẽ mua kim cương để đính hôn, làm quà tặng hay đầu tư. Điều thay đổi là họ sẽ thận trọng hơn, đặt nhiều câu hỏi hơn và yêu cầu nhiều bằng chứng hơn. Đó là phản ứng bình thường của một thị trường đang học cách bảo vệ chính mình.

Một viên kim cương có thể tồn tại hàng triệu năm, nhưng niềm tin của khách hàng có thể mất chỉ trong vài ngày.