![]() |
Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) là một trong những chính sách an sinh quan trọng, giúp người lao động có nguồn thu nhập tạm thời khi mất việc, đồng thời hỗ trợ tư vấn, giới thiệu việc làm và nâng cao kỹ năng nghề để sớm quay lại thị trường lao động.
Tuy nhiên, quá trình thực hiện chính sách cho thấy nhiều vướng mắc chưa được xử lý triệt để. Không ít hồ sơ phải bổ sung, xác minh hoặc điều chỉnh do thông tin về quá trình đóng bảo hiểm và tình trạng việc làm chưa thống nhất. Một số trường hợp đã nhận trợ cấp không đúng quy định, buộc cơ quan chức năng phải tổ chức thu hồi.
Những bất cập này không chỉ làm tăng khối lượng công việc của cơ quan giải quyết chế độ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động, phát sinh chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và đặt ra yêu cầu nâng cao hiệu quả quản lý Quỹ BHTN.
Một trong những khó khăn thường gặp tại các trung tâm dịch vụ việc làm là xác định chính xác tình trạng việc làm của người đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp.
Trên thực tế, người lao động sau khi chấm dứt hợp đồng có thể nhanh chóng tìm được công việc mới. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng chủ động thông báo với cơ quan đang giải quyết hoặc chi trả trợ cấp.
Đáng chú ý, có trường hợp đã giao kết hợp đồng lao động, thuộc diện được xác định là có việc làm theo quy định, nhưng vẫn tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp. Sai phạm chỉ được phát hiện khi cơ quan chức năng đối chiếu dữ liệu tham gia bảo hiểm xã hội hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh.
Khi đó, việc xử lý không dừng ở quyết định chấm dứt hưởng trợ cấp. Cơ quan chức năng còn phải xác định thời điểm phát sinh việc làm, số tháng hưởng không đúng quy định và khoản tiền phải thu hồi.
Quá trình này có thể kéo dài nếu người lao động chuyển nơi cư trú, thay đổi số điện thoại hoặc không hợp tác cung cấp thông tin.
Một tình huống khác phát sinh khi người lao động tìm được việc làm trong thời gian chờ giải quyết hồ sơ nhưng không thông báo kịp thời. Nếu thông tin chưa được cập nhật trước khi ban hành quyết định hưởng, cơ quan chức năng có thể phải rà soát, điều chỉnh hoặc thu hồi khoản trợ cấp đã chi trả.
Việc xác định điều kiện hưởng cần căn cứ vào thời điểm phát sinh việc làm và quy định pháp luật áp dụng, thay vì chỉ dựa vào thời điểm cơ quan quản lý phát hiện thông tin.
Ngoài vấn đề khai báo, tình trạng một người lao động có nhiều sổ bảo hiểm xã hội hoặc quá trình tham gia bảo hiểm bị phân tán qua nhiều đơn vị cũng gây khó khăn cho việc thẩm định hồ sơ.
Khi dữ liệu chưa được hợp nhất, cán bộ giải quyết phải kiểm tra từng giai đoạn đóng, xác định thời gian đã hưởng và thời gian chưa hưởng để tính toán chế độ hoặc bảo lưu theo quy định.
Đối với những trường hợp có quá trình làm việc kéo dài, thường xuyên thay đổi doanh nghiệp hoặc địa phương, việc đối chiếu có thể mất nhiều thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết quyền lợi.
Khó khăn còn xuất hiện trong công tác thu hồi trợ cấp đã chi trả không đúng quy định đối với người lao động ra nước ngoài định cư, bị tạm giam, chấp hành hình phạt tù, mất tích hoặc đã chết.
Đây là những trường hợp có tình trạng pháp lý khác nhau, đòi hỏi phải xác định rõ căn cứ chấm dứt hưởng, nghĩa vụ hoàn trả và khả năng tổ chức thu hồi theo từng trường hợp cụ thể. Không thể áp dụng một cách xử lý chung cho tất cả.
Bên cạnh hành vi cố tình khai báo không trung thực, một bộ phận người lao động vi phạm do chưa hiểu đầy đủ quyền và nghĩa vụ trong thời gian hưởng trợ cấp.
Chẳng hạn, sau khi nộp hồ sơ trực tuyến, người lao động không thường xuyên theo dõi thông báo trên hệ thống, bỏ lỡ yêu cầu bổ sung giấy tờ hoặc không thực hiện việc thông báo tìm kiếm việc làm hằng tháng theo quy định.
Một số trung tâm dịch vụ việc làm phải chủ động gọi điện, gửi tin nhắn nhắc lịch. Tuy nhiên, khi người lao động không phản hồi hoặc không thể liên lạc, việc giải quyết và duy trì chế độ có thể bị ảnh hưởng.
Thực trạng này cho thấy số hóa thủ tục hành chính mới chỉ giải quyết một phần vấn đề. Để chính sách vận hành hiệu quả, người lao động cần được hướng dẫn rõ ràng về nghĩa vụ khai báo, thời hạn thực hiện và hậu quả pháp lý nếu không tuân thủ.
Nếu việc khai báo không đầy đủ của người lao động gây khó khăn ở khâu xác định điều kiện hưởng, thì sự chậm trễ từ phía doanh nghiệp lại có thể khiến quá trình giải quyết chế độ bị đình trệ ngay từ bước chuẩn bị hồ sơ.
Theo quy định pháp luật về lao động và bảo hiểm xã hội, khi chấm dứt hợp đồng lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, BHTN và trả lại các giấy tờ thuộc trách nhiệm quản lý cho người lao động.
![]() |
Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có trường hợp doanh nghiệp chậm hoàn tất thủ tục, chưa phối hợp đầy đủ với cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc chưa cung cấp kịp thời giấy tờ xác nhận việc chấm dứt hợp đồng.
Hệ quả là người lao động dù đã nghỉ việc nhưng chưa có đủ căn cứ để hoàn thiện hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp.
Vấn đề trở nên đáng lo ngại khi thời hạn nộp hồ sơ bị giới hạn theo quy định. Nếu không kịp hoàn thiện thủ tục, người lao động có thể không được giải quyết trợ cấp cho đợt thất nghiệp đó, dù thời gian đóng BHTN chưa hưởng vẫn được xem xét bảo lưu theo quy định.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, những vướng mắc này có thể xuất phát từ việc thiếu nhân sự chuyên trách, bộ phận hành chính – nhân sự kiêm nhiệm nhiều công việc hoặc chưa cập nhật kịp thời quy định mới.
Dù nguyên nhân là gì, việc chậm thực hiện nghĩa vụ bảo hiểm vẫn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động và làm phát sinh tranh chấp sau khi chấm dứt quan hệ lao động.
Bên cạnh trách nhiệm hoàn tất hồ sơ, doanh nghiệp còn có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin phục vụ xác minh tình trạng việc làm.
Khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu, người sử dụng lao động cần phối hợp cung cấp hợp đồng lao động, thời điểm bắt đầu làm việc và các thông tin liên quan để đối chiếu với hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp.
Việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo, báo cáo tình hình biến động lao động cũng góp phần giúp cơ quan quản lý nhận diện kịp thời những thay đổi trên thị trường việc làm.
Tuy nhiên, nếu dữ liệu giữa doanh nghiệp, cơ quan bảo hiểm xã hội và trung tâm dịch vụ việc làm chưa được kết nối hiệu quả, thông tin về một người lao động có thể được cập nhật ở những thời điểm khác nhau.
Chẳng hạn, người lao động đã bắt đầu làm việc tại doanh nghiệp mới nhưng dữ liệu tham gia bảo hiểm chưa được cập nhật kịp thời. Trong khoảng thời gian đó, trung tâm dịch vụ việc làm có thể chưa có đủ căn cứ để phát hiện sự thay đổi tình trạng việc làm.
Độ trễ dữ liệu khiến việc kiểm soát hưởng trợ cấp không đúng quy định phụ thuộc nhiều vào công tác hậu kiểm, thay vì chủ động ngăn ngừa ngay từ khâu xét duyệt.
Vì vậy, một trong những giải pháp cần ưu tiên là tăng cường chia sẻ, đối chiếu thông tin giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động và hệ thống dịch vụ việc làm.
Khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ, đúng thời điểm, cơ quan giải quyết chế độ có thể nhanh chóng kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm, phát hiện trường hợp đã có việc làm và hạn chế nguy cơ chi trả sai.
Đối với doanh nghiệp, hệ thống dữ liệu đồng bộ cũng giúp giảm yêu cầu xác nhận lặp lại, tiết kiệm thời gian cung cấp hồ sơ và hạn chế phát sinh thủ tục hành chính.
Cùng với chuyển đổi số, cần tăng cường hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ khi chấm dứt hợp đồng lao động, đặc biệt là việc xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và cung cấp giấy tờ liên quan.
Các cơ quan quản lý, trong đó có Sở Nội vụ theo chức năng, nhiệm vụ được giao, cần đẩy mạnh kiểm tra việc thực hiện chính sách, hướng dẫn các đơn vị báo cáo biến động lao động và xử lý kịp thời những trường hợp vi phạm.
Hoạt động tuyên truyền cũng cần chuyển từ phổ biến quy định chung sang hướng dẫn theo tình huống cụ thể: người lao động có việc làm trong thời gian chờ giải quyết hồ sơ phải làm gì; doanh nghiệp chậm xác nhận thời gian đóng bảo hiểm được xử lý ra sao; trường hợp nhận trợ cấp sai phải hoàn trả như thế nào.
Đặc biệt, với nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc cung cấp tài liệu hướng dẫn ngắn gọn, biểu mẫu điện tử thống nhất và đầu mối hỗ trợ rõ ràng sẽ thiết thực hơn so với những chương trình phổ biến chính sách nặng về lý thuyết.
Bảo hiểm thất nghiệp chỉ phát huy đầy đủ hiệu quả khi người lao động được tiếp cận quyền lợi đúng thời hạn, doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và cơ quan quản lý có đủ thông tin để kiểm soát việc chi trả.
Do đó, gỡ vướng trong giải quyết chế độ không chỉ là đơn giản hóa hồ sơ, mà còn phải khắc phục tình trạng dữ liệu phân tán, nâng cao trách nhiệm phối hợp và chuyển dần từ xử lý sai phạm sau chi trả sang phòng ngừa ngay từ đầu.
Đây cũng là điều kiện để Quỹ BHTN được sử dụng đúng mục đích, hạn chế thất thoát và bảo đảm nguồn lực hỗ trợ người lao động khi gặp rủi ro mất việc làm.