Doanh nghiệp Việt Nam mất bao nhiêu tiền khi thiếu công cụ phòng ngừa giá?

Một doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ đối mặt với câu chuyện bán được bao nhiêu hàng. Điều quyết định lợi nhuận còn nằm ở thời điểm chốt giá.

Khi giá nguyên liệu tăng sau lúc ký hợp đồng mua, chi phí đầu vào có thể ăn vào biên lợi nhuận. Ngược lại, nếu doanh nghiệp đã mua hàng nhưng giá thị trường giảm mạnh trước thời điểm bán, phần giá trị kỳ vọng cũng có thể biến mất.

Trong nửa đầu tháng 6/2026, Việt Nam xuất khẩu 58 nghìn tấn cà phê, đạt kim ngạch 268,6 triệu USD, tăng 5,9% về lượng nhưng giảm 14% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025.

Điểm đáng chú ý là Việt Nam hiện chưa có một thống kê chính thức quy đổi toàn bộ khoản tổn thất này thành một con số chung cho cộng đồng doanh nghiệp. Vì vậy, câu hỏi “mất bao nhiêu tiền” chỉ có thể trả lời bằng từng ngành hàng, từng hợp đồng và từng mức biến động giá.

Một cú biến động giá có thể "ăn" vào doanh thu thế nào?

Cà phê là một ví dụ dễ nhìn thấy.

Theo Bộ Công Thương, giá xuất khẩu cà phê bình quân của Việt Nam năm 2025 đạt 5.661 USD/tấn, tăng 39,8% so với năm trước. Nhưng chỉ trong tháng 12/2025, giá bình quân đã giảm 9,3% so với tháng trước.

Nếu một doanh nghiệp có 1.000 tấn cà phê cần bán và phải chịu một mức giảm giá tương đương 9,3%, phần doanh thu chênh lệch về mặt toán học sẽ vào khoảng 526.473 USD, nếu lấy giá bình quân 5.661 USD/tấn làm mốc tham chiếu.

Đây chỉ là phép tính minh họa, không phải khoản lỗ thực tế của một doanh nghiệp cụ thể. Giá hợp đồng, thời điểm giao hàng, chất lượng, chênh lệch giá và các điều kiện thương mại đều có thể khiến kết quả khác nhau.

Nhưng phép tính cơ học này cho thấy quy mô của vấn đề: với những doanh nghiệp kinh doanh hàng nghìn tấn, chỉ một biến động giá vài phần trăm cũng có thể tương đương hàng trăm nghìn USD doanh thu.

Rủi ro còn rõ hơn khi thị trường xuất hiện những phiên biến động mạnh. Tháng 7/2026, giá Arabica tăng gần 16,2%, còn Robusta tăng gần 9% trong một phiên khi thị trường lo ngại tác động của El Niño.

Với doanh nghiệp mua nguyên liệu, chiều biến động này lại tạo ra bài toán khác: giá đầu vào tăng nhanh có thể khiến mức giá đã cam kết với khách hàng trở nên kém hấp dẫn, thậm chí làm đảo chiều biên lợi nhuận nếu doanh nghiệp không thể điều chỉnh giá bán.

Không chỉ cà phê chịu rủi ro

Câu chuyện tương tự xuất hiện ở cao su, kim loại, năng lượng và nhiều nguyên liệu sản xuất khác.

Giá cao su trong năm 2026 từng tăng lên mức cao nhất trong 9 năm, được thúc đẩy bởi lo ngại thiếu hụt nguồn cung và sự thay đổi nhu cầu của ngành sản xuất lốp xe.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, giá tăng có thể là cơ hội. Nhưng nếu doanh nghiệp đã ký hợp đồng bán với mức giá cố định trước khi thị trường tăng mạnh, phần tăng giá sau đó lại trở thành chi phí cơ hội.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu sẽ chịu sức ép khi giá tăng. Nếu không có công cụ phòng vệ, doanh nghiệp buộc phải gánh toàn bộ biến động hoặc tìm cách chuyển chi phí sang khách hàng. Không phải lúc nào thị trường cũng cho phép tăng giá bán tương ứng.

Đó là lý do hồ sơ xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh của Bộ Công Thương xác định nhu cầu quản trị rủi ro giá ngày càng lớn, đặc biệt với nông sản, năng lượng, kim loại và các mặt hàng xuất nhập khẩu chủ lực.

Doanh nghiệp đang trả tiền cho rủi ro bằng cách nào?

Khi chưa sử dụng công cụ phòng ngừa, doanh nghiệp thường phải tự hấp thụ biến động giá thông qua biên lợi nhuận, điều chỉnh giá bán, tồn kho hoặc thỏa thuận lại hợp đồng.

Nhưng những cách này đều có giới hạn.

Một doanh nghiệp xuất khẩu cà phê có thể bán được nhiều hơn khi giá tăng, nhưng nếu đã cam kết giá trước đó thì không thể mặc nhiên thay đổi hợp đồng. Một nhà sản xuất sử dụng kim loại làm nguyên liệu có thể gặp tình huống ngược lại: giá nguyên liệu tăng nhanh trong khi giá bán sản phẩm đã được chốt.

Rủi ro vì thế không nằm ở việc giá tăng hay giảm. Rủi ro nằm ở khoảng thời gian giữa lúc doanh nghiệp cam kết giá và lúc doanh nghiệp thực hiện giao dịch thực.

Thị trường hàng hóa phái sinh được xây dựng chính để xử lý khoảng trống này. Hồ sơ dự thảo luật định nghĩa giao dịch phòng ngừa rủi ro là giao dịch phái sinh nhằm giảm hoặc loại bỏ rủi ro biến động giá phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa cơ sở.

Thị trường đã có, doanh nghiệp vẫn cần một hành lang rõ hơn

Thị trường giao dịch hàng hóa tại Việt Nam không còn ở quy mô thử nghiệm. Theo Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam, giá trị giao dịch bình quân mỗi phiên năm 2025 khoảng 7.500 tỷ đồng, tăng gần 46% so với năm trước. Có thời điểm tổng giá trị giao dịch trong một phiên vượt 17.000 tỷ đồng.

Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) đã kiên định trên hành trình mở lối, kết nối doanh nghiệp và nhà đầu tư Việt Nam với dòng chảy thương mại quốc tế.

Vấn đề hiện nay là làm thế nào để dòng giao dịch này gắn chặt hơn với nhu cầu của nền kinh tế thực.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đang được xây dựng theo hướng tạo khung pháp lý riêng cho Sở giao dịch hàng hóa, sản phẩm phái sinh, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro và giao dịch xuyên biên giới. Danh mục hàng hóa cơ sở được đề xuất bao gồm cà phê, cao su, gạo, hồ tiêu, điều, chè, năng lượng, vàng, bạc, bạch kim và nhiều kim loại công nghiệp.

Đây là thay đổi quan trọng đối với doanh nghiệp. Bởi nếu thị trường vận hành tốt, công cụ phái sinh không chỉ dành cho nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá, mà còn có thể trở thành một phần trong quản trị tài chính của doanh nghiệp.

Khi đó, câu hỏi không còn là doanh nghiệp có thể dự báo giá chính xác hay không. Câu hỏi thực tế hơn là doanh nghiệp chấp nhận để bao nhiêu phần rủi ro giá nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình.

Với những doanh nghiệp có lượng hàng lớn, chỉ một biến động vài phần trăm cũng có thể làm thay đổi đáng kể doanh thu hoặc biên lợi nhuận. Phòng ngừa rủi ro vì thế không phải là tìm cách kiếm thêm tiền từ biến động giá, mà là tìm cách để một cú biến động giá không xóa đi thành quả của cả một chu kỳ sản xuất, thu mua và xuất khẩu.