Đề xuất loạt chính sách đặc thù, giảm án chung thân xuống 15 năm cho tội phạm đất đai

Áp lực giải tỏa các dự án bất động sản đóng băng và khơi thông nguồn lực kinh tế đang thúc đẩy cơ quan quản lý tư pháp đưa ra những tư duy xử lý mang tính đột phá, chấp nhận những tiền lệ chưa từng có để đổi lấy việc thu hồi tài sản.

Theo đó, Toà án nhân dân tối cao đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị quyết hướng dẫn áp dụng một số quy định đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi xét xử, giải quyết tội phạm về đất đai tại Nghị quyết 29/2026/QH16. Quyết sách này ra đời nhằm hướng tới hai mục tiêu cốt lõi là xử lý một số vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, đồng thời trực tiếp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc pháp lý cho các dự án tồn đọng, kéo dài nhiều năm qua.

Tòa án nhân dân tối cao đang lấy ý kiến về dự thảo hướng dẫn áp dụng cơ chế xử lý đặc thù đối với các sai phạm đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực (Ảnh minh họa).

Hành lang pháp lý đặc thù này bao gồm chuỗi giải pháp khép kín từ giai đoạn tố tụng cho đến thi hành án như đình chỉ vụ án, đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo; tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo; hoãn phiên tòa; miễn trách nhiệm hình sự; hoãn chấp hành hình phạt, miễn, giảm hình phạt chấp hành án phạt tù cho đến việc xóa án tích.

Trong quy trình tố tụng mới này, việc tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo hoặc hoãn phiên tòa được đề xuất thiết kế hết sức cụ thể để tạo khoảng trống thời gian cho các bên khắc phục sai phạm. Khi có đủ căn cứ quy định, tùy từng giai đoạn thực tế mà Tòa án sẽ xem xét giải quyết linh hoạt. Cụ thể, tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa có quyền ra quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị can.

Trường hợp vụ án đã ra tới phiên tòa, Hội đồng xét xử sẽ ra quyết định hoãn phiên tòa trong thời hạn ba mươi ngày kể từ ngày ra quyết định. Thậm chí, tại phiên tòa được xét xử lại sau khi hoãn, nếu xét thấy bị cáo vẫn chưa khắc phục được hậu quả nhưng có lý do chính đáng, Hội đồng xét xử tiếp tục ra quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo.

Để ngăn chặn việc lợi dụng chính sách để né tội, dự thảo quy định các tài liệu, chứng cứ làm căn cứ để Tòa án xem xét, quyết định tạm đình chỉ phải tuân thủ các ranh giới đỏ nghiêm ngặt. Theo đó, các tài liệu này bao gồm Kết luận điều tra, cáo trạng hoặc chứng cứ do Viện kiểm sát bổ sung xác định hành vi vi phạm của bị can, bị cáo không tham nhũng; gây thất thoát lãng phí tài sản nhà nước. Đồng thời, hồ sơ phải đính kèm văn bản đánh giá, xác nhận của người đứng đầu Chính phủ, Bộ, ngành, cơ quan Trung ương hoặc cấp tỉnh đã quyết định chủ trương đầu tư trước đó, cùng bản giải trình của tổ chức, cá nhân có trách nhiệm khắc phục hậu quả về việc chưa khắc phục được hậu quả thiệt hại do nguyên nhân khách quan, loại trừ các yếu tố cố ý trì hoãn.

Điểm mở để các bị cáo tự cứu mình nằm ở cơ chế phân định kết quả sau thời hạn tạm dừng. Khi hết thời hạn tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ bị can, bị cáo hoặc hoãn phiên tòa, Thẩm phán đã ra quyết định tạm đình chỉ sẽ căn cứ vào hành động thực tế của đối tượng để ra một trong các quyết định tiếp theo. Cơ quan xét xử sẽ ra quyết định đình chỉ vụ án, đình chỉ bị can, bị cáo nếu trong thời hạn tạm đình chỉ hoặc hoãn phiên tòa họ đã khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại.

Ngược lại, nếu hết thời hạn bước đệm này mà các đối tượng vẫn không khắc phục được toàn bộ hậu quả như cam kết, Tòa án sẽ ngay lập tức ra quyết định phục hồi vụ án để tiếp tục đưa ra xét xử theo quy định chung của pháp luật hình sự.

Điểm gây chú ý lớn nhất và tác động trực tiếp đến tâm lý của các bị cáo trong các đại án đất đai chính là khung giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được định lượng trực tiếp bằng tiền và tài sản nộp lại. Căn cứ vào tỷ lệ khắc phục hậu quả, khi xét xử Tòa án xem xét, quyết định giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo theo các hạn mức rất cụ thể. Đối với trường hợp đã khắc phục được dưới mức một phần hai hậu quả, bị cáo có thể được xem xét áp dụng hình phạt bằng một phần ba mức hình phạt mà Tòa án phải tuyên, và nếu bị kết án tù chung thân thì khung hình phạt này được đề xuất giảm xuống thẳng mức hai mươi năm tù.

Mức ưu đãi hình sự sẽ tăng lên tỷ lệ thuận với dòng tiền nộp về cho ngân sách. Đối với trường hợp đã khắc phục được trên mức một phần hai hậu quả, bị cáo có thể được xem xét áp dụng hình phạt bằng ba phần tư mức hình phạt mà Tòa án phải tuyên, đặc biệt nếu người đó bị kết án tù chung thân thì mức hình phạt sẽ được giảm sâu xuống chỉ còn mười lăm năm tù.

Một nghịch lý mang tính mở đường trong dự thảo là ngay cả đối với trường hợp không khắc phục được phần nào hậu quả, nếu thuộc diện áp dụng đặc thù của Nghị quyết, bị cáo vẫn có thể được xem xét áp dụng hình phạt bằng một phần hai mức hình phạt mà Tòa án phải tuyên, và nếu đối mặt với án tù chung thân thì được giảm xuống ba mươi năm tù. Việc lượng hóa hình phạt theo tỷ lệ khắc phục thiệt hại này kỳ vọng sẽ tạo động lực kinh tế mạnh mẽ, thúc đẩy các cá nhân và tổ chức sai phạm dốc lực tài chính để khắc phục hậu quả, vừa thu hồi được tài sản cho Nhà nước, vừa tự mở ra con đường hoàn lương sớm cho bản thân.