 |
| Đau lưng có phải do thừa cân: sự thật khoa học ít người biết |
Đau lưng có phải do thừa cân – câu hỏi này phổ biến hơn nhiều người nghĩ. Không ít người tin rằng đau lưng chỉ xảy ra với người béo, nhưng thực tế khoa học cho thấy mối quan hệ giữa cân nặng và cột sống phức tạp hơn nhiều, và quan trọng hơn, có những điều cụ thể có thể làm ngay để giảm đau – dù cân nặng hiện tại là bao nhiêu.
Theo ước tính của nhiều tổ chức y tế quốc tế, phần lớn người lớn đã từng bị đau thắt lưng ít nhất một lần. Tại Việt Nam, số người thừa cân béo phì cũng đang gia tăng nhanh trong những năm gần đây và thuộc nhóm tăng nhanh trong khu vực Đông Nam Á. Hai xu hướng này cùng tồn tại song song, nhưng mối liên hệ nhân quả giữa chúng không đơn giản như nhiều người vẫn nghĩ.
Sai lầm phổ biến nhất là tự kết luận "mình đau lưng vì mình béo", hoặc lo ngại ngay đến thoát vị đĩa đệm (tình trạng phần nhân mềm bên trong đĩa sụn giữa các đốt sống bị lồi ra ngoài, có thể chèn ép dây thần kinh gây đau). Cả hai suy nghĩ này thường không chính xác. Theo hướng dẫn điều trị của châu Âu được tổng hợp bởi hệ thống y tế Vinmec năm 2024, phần lớn trường hợp đau thắt lưng cấp tính (cơn đau xuất hiện đột ngột và kéo dài dưới sáu tuần) tự cải thiện trong vòng hai đến sáu tuần; chỉ một số ít tiến triển thành mạn tính. Đây là thông tin ít được nhắc đến, nhưng lại là điều người đang đau cần biết nhất – vì nó quyết định họ có hành động đúng hay không.
Dù không phải nguyên nhân duy nhất, thừa cân thực sự làm tăng nguy cơ đau lưng – và cơ chế không chỉ có một con đường.
Con đường đầu tiên là áp lực cơ học. Cột sống chịu tải trọng của toàn thân suốt ngày. Khi mỡ tập trung ở vùng bụng, trọng tâm cơ thể bị kéo về phía trước – giống như đeo một chiếc túi nặng trước ngực không bao giờ được tháo ra. Các đốt sống thắt lưng (phần cột sống nằm giữa ngực và hông, chịu lực nhiều nhất trong tư thế đứng và ngồi) phải liên tục bù trừ, làm tăng áp lực lên đĩa đệm (lớp sụn đệm giữa các đốt sống, có chức năng hấp thụ lực tác động). Một nghiên cứu quy mô lớn công bố đầu năm 2026 cho thấy chỉ số khối cơ thể càng tăng thì nguy cơ đau lưng thấp càng cao. Đáng chú ý hơn, mối liên hệ này tồn tại ngay cả ở người có cân nặng trong ngưỡng được xem là bình thường.
Tại sao người thừa cân đôi khi đau lưng ngay cả khi phim chụp không phát hiện tổn thương gì rõ ràng? Con đường thứ hai giải thích điều này: viêm hệ thống. Mô mỡ tích tụ quá mức không chỉ là kho dự trữ năng lượng thụ động – nó tiết ra các cytokine (chất truyền tín hiệu viêm, hoạt động như "tin nhắn báo động" lan trong máu), tạo ra tình trạng viêm nhẹ mạn tính toàn thân. Viêm này làm tăng độ nhạy cảm của dây thần kinh quanh cột sống, khiến những kích thích vốn không đáng đau trở nên đau rõ hơn. Nghiên cứu HUNT Study theo dõi dài hạn, công bố trên NIH/PubMed năm 2024, xác nhận nguy cơ đau lưng mạn tính tăng theo chỉ số BMI ở cả nam và nữ, đặc biệt ở nhóm béo phì.
Con đường thứ ba ít được nhắc đến hơn: vòng lặp lối sống. Người thừa cân thường ít vận động hơn, khiến cơ lõi (core muscles – nhóm cơ bụng sâu và lưng dưới đóng vai trò như "đai cố định" tự nhiên của cột sống) suy yếu dần. Khi lớp hỗ trợ cơ học này mất đi, cột sống dễ tổn thương hơn với những cử động thường ngày tưởng chừng vô hại.
Điều quan trọng cần nhớ: phần lớn cơn đau lưng sẽ cải thiện, và có thể chủ động hỗ trợ quá trình hồi phục diễn ra nhanh hơn – không cần chờ đến khi giảm được bao nhiêu cân.
Điều chỉnh tư thế ngồi là bước đơn giản nhất có thể áp dụng ngay. Màn hình đặt ngang tầm mắt, lưng dựa vào tựa ghế, hai chân chạm đất thoải mái. Quan trọng hơn là thói quen đứng dậy đi lại một đến hai phút sau mỗi giờ ngồi – hành động nhỏ này trực tiếp giảm áp lực tích lũy lên đĩa đệm suốt ca làm việc.
Bài tập McKenzie là một lựa chọn được các chuyên gia vật lý trị liệu khuyến nghị rộng rãi cho đau thắt lưng không đặc hiệu (tức là đau lưng không có tổn thương cụ thể xác định được như gãy xương hay khối u). Động tác cơ bản gồm: nằm sấp trên sàn, chống hai tay nâng ngực lên nhẹ nhàng, giữ năm giây, lặp lại mười lần. Chỉ năm phút mỗi ngày, không cần thiết bị, không cần phòng tập.
Kỹ thuật nâng vật nặng đúng cách cũng đáng chú ý, vì đây là nguyên nhân phổ biến của nhiều cơn đau lưng cấp hoàn toàn có thể phòng được: cúi bằng gối thay vì cúi bằng lưng, giữ vật sát người, không xoay thân khi đang nâng.
Với những người có thừa cân, theo khuyến nghị của nhiều tổ chức y tế quốc tế, giảm cân từ từ thông qua điều chỉnh khẩu phần kết hợp đi bộ khoảng 30 phút mỗi ngày là hướng đi bền vững và có lợi cho sức khỏe cột sống về lâu dài. Không cần giảm nhanh để thấy hiệu quả.
Một số dấu hiệu cần đến gặp bác sĩ sớm: đau kéo dài hơn sáu tuần mà không cải thiện; đau kèm theo sốt hoặc sụt cân không rõ lý do; hoặc xuất hiện triệu chứng yếu chân, tê bì, mất kiểm soát đại tiểu tiện – đây là những dấu hiệu cần thăm khám ngay. Chụp MRI (kỹ thuật tạo hình cộng hưởng từ, cho phép quan sát chi tiết đĩa đệm và dây thần kinh) chỉ thực sự cần thiết khi có chỉ định từ bác sĩ sau thăm khám lâm sàng.
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho tư vấn y tế chuyên môn.
