Chạy đua "giải phóng mặt bằng" dự án đường sắt tỷ USD

Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của những dự án hạ tầng mang tính đột phá, định hình lại diện mạo và vị thế kinh tế. Trong số đó, Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng nổi lên như một huyết mạch tương lai, không chỉ kết nối các trung tâm kinh tế trọng điểm mà còn mở ra cánh cửa giao thương quốc tế quan trọng. Với tổng chiều dài gần 419 km trải dài qua 9 tỉnh, thành phố phía Bắc, và tổng mức đầu tư khổng lồ hơn 8,3 tỷ USD, đây không chỉ là một công trình giao thông mà còn là biểu tượng của khát vọng phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tham vọng là vậy, nhưng để biến con số "tỉ đô" trên giấy thành những thanh ray, những đoàn tàu lăn bánh, thách thức đầu tiên và lớn nhất hiện hữu ngay trước mắt: Giải phóng mặt bằng (GPMB). Thủ tướng Chính phủ đã đặt ra mốc thời gian đầy áp lực: khởi công dự án vào ngày 19/12/2025. Điều này đồng nghĩa với việc các địa phương phải chạy đua với thời gian, vượt qua mọi rào cản để bàn giao mặt bằng sạch chỉ trong vòng hơn một năm tới.

Chạy đua giải phóng mặt bằng dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. (Ảnh: Minh họa)

Khi nhìn vào những con số GPMB của dự án này, sự phức tạp hiện rõ. Sơ bộ, tổng nhu cầu sử dụng đất lên tới khoảng 2.632 ha. Điều này không chỉ là đất nông nghiệp hay đất trống mà còn bao gồm hàng nghìn hộ dân, cơ sở sản xuất kinh doanh đang hiện hữu. Ước tính có tới gần 19.136 người sẽ cần được tái định cư – một con số không hề nhỏ, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về quỹ đất, hạ tầng khu tái định cư và chính sách hỗ trợ đời sống. Lấy ví dụ tại Hải Dương, một trong những địa phương mà tuyến đường sắt đi qua, tổng diện tích đất thu hồi dự kiến khoảng 188 ha, ảnh hưởng trực tiếp đến 3.296 hộ dân, trong đó 407 hộ cần bố trí nơi ở mới.

Với kinh phí dự kiến GPMB cho riêng đoạn này lên tới 3.893 tỷ đồng, đây thực sự là một gánh nặng tài chính không nhỏ, đòi hỏi sự cân đối và linh hoạt từ ngân sách địa phương và trung ương. Tương tự, Hải Phòng dự kiến thu hồi hơn 400 ha, và đặc biệt là Lào Cai, điểm xuất phát của tuyến, sẽ phải GPMB 652 ha và di dời 774 hộ dân cùng 104 cơ sở sản xuất. Những con số này không chỉ là thống kê; chúng đại diện cho hàng nghìn cuộc sống, hàng trăm doanh nghiệp cần được quan tâm, hỗ trợ trong quá trình chuyển đổi.

Đến nay, thiết kế ranh GPMB, tọa độ tim tuyến, và vị trí các ga đã hoàn thành. Điều quan trọng là cả 9 tỉnh, thành phố đều đã có văn bản chính thức thống nhất hướng tuyến, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho các bước tiếp theo. Tại những "điểm nóng" như Lào Cai và Hải Phòng, một chiến dịch GPMB khẩn trương đang được triển khai. Lào Cai thậm chí đã phát động kế hoạch cao điểm "90 ngày đêm" để hoàn thành GPMB, với mục tiêu bàn giao mặt bằng sạch cho chủ đầu tư vào tháng 8/2025. Đến thời điểm này, công tác đo đạc đã đạt 62/66 km, hàng trăm hộ dân đã được kiểm đếm, thông báo thu hồi đất đã được ban hành. Song song đó, 16 dự án tái định cư và 4 dự án san gạt mặt bằng, hạ tầng kỹ thuật cũng đang được cấp tốc triển khai, thể hiện sự chủ động và quyết liệt của chính quyền địa phương. Hải Phòng cũng không kém cạnh khi đặt mục tiêu hoàn thành GPMB trong tháng 8/2025.

Trong một dự án GPMB quy mô lớn như vậy, vấn đề chính sách bồi thường, hỗ trợ luôn là tâm điểm của sự chú ý. Để tránh những vướng mắc và tiêu cực thường thấy, các địa phương đã có những chỉ đạo rất quyết liệt. Tại Hải Phòng, đã có quy định rõ ràng về việc không bồi thường, hỗ trợ đối với các trường hợp cố tình xây dựng công trình hoặc trồng cây trên đất sau những mốc thời gian quy định nhằm trục lợi chính sách. Đây là biện pháp cứng rắn nhưng cần thiết để đảm bảo công bằng và minh bạch.

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, công tác GPMB cho tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng vẫn còn đối mặt với muôn vàn thách thức. Sự phức tạp của địa hình, số lượng lớn hộ dân và cơ sở bị ảnh hưởng, cùng với việc đảm bảo nguồn vốn đầu tư khổng lồ là những bài toán không dễ giải. Bên cạnh GPMB, việc lựa chọn công nghệ thi công hiện đại, đảm bảo chất lượng công trình và vận hành hiệu quả sau này cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các bộ, ngành và địa phương. Tuy nhiên, với sự quyết tâm chính trị mạnh mẽ từ Trung ương đến địa phương, sự đồng lòng của người dân, và bài học kinh nghiệm từ các dự án lớn khác, Việt Nam đang dốc toàn lực để biến con đường sắt "tỉ đô" này thành hiện thực.