Xuất khẩu nông sản Việt Nam không thể đi xa nếu chỉ dựa vào sản lượng và giá rẻ

Toạ đàm do ông Đỗ Quang Huy, cán bộ chương trình cấp cao Đại sứ quán Thụy Sĩ điều phối. Ảnh- Bích Liên

Đó là tinh thần nổi bật được đặt ra tại phiên tọa đàm trong khuôn khổ Diễn đàn Xuất khẩu 2026 được tổ chức tại Trung tâm Hội chợ và Triển lãm Sài Gòn – SECC, TP. Hồ Chí Minh.

Với chủ đề được thảo luận tại buổi toạ đàm: “Cạnh tranh toàn cầu: Xây dựng chuỗi giá trị xuất khẩu nông sản có khả năng chống chịu”. Phiên thảo luận do ông Đỗ Quang Huy, cán bộ chương trình cấp cao Đại sứ quán Thụy Sĩ điều phối, với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, doanh nghiệp logistics, hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp sản xuất – xuất khẩu, doanh nhân nông nghiệp công nghệ cao và doanh nghiệp bán lẻ quốc tế.

Các ý kiến tại phiên thảo luận tập trung vào những thách thức chính đang ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh xuất khẩu nông sản Việt Nam; chiến lược phát triển cơ hội thị trường, đặc biệt tại các thị trường mới nổi và phân khúc cao cấp; kỳ vọng của người mua và nhà bán lẻ về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bao bì và tuân thủ; giải pháp nâng cao hiệu quả hậu cần, giảm chi phí chuỗi cung ứng; tăng cường liên kết giữa nhà sản xuất, nhà xuất khẩu, nhà bán lẻ và các đơn vị cung cấp dịch vụ; cũng như hợp tác công – tư nhằm hỗ trợ tuân thủ và thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu.

Phiên toạ đàm thu hút đông đảo doanh nghiệp và các khách mời tới tham dự . Ảnh- Quỳnh Anh

Các chuyên gia, đại diện doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và đơn vị hỗ trợ kỹ thuật đã cùng nhìn nhận thẳng vào những điểm nghẽn của xuất khẩu nông sản Việt Nam, đồng thời đề xuất hướng đi mới cho giai đoạn tới.

Từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng

Một trong những thông điệp xuyên suốt của tọa đàm là nông sản Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng lớn và giá rẻ.

Theo bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam nhấn mạnh: trong nhiều năm qua, Việt Nam đã khẳng định vị thế là quốc gia xuất khẩu nông sản quan trọng trên thế giới, với nhiều mặt hàng như gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, trái cây, gia vị… có mặt tại nhiều thị trường quốc tế. Tuy nhiên, khi các thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra yêu cầu cao hơn, lợi thế về sản lượng không còn đủ để bảo đảm sự phát triển bền vững.

Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam . Ảnh- Bảo Anh

Cũng theo bà cho rằng, “chất lượng” hiện nay không chỉ được hiểu là sản phẩm ngon, đẹp mã hay đạt kích cỡ thương mại. Chất lượng còn bao gồm sự an toàn đối với sức khỏe người tiêu dùng, khả năng truy xuất nguồn gốc, tính minh bạch trong toàn bộ quy trình sản xuất, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của từng thị trường và độ ổn định của sản phẩm trong quá trình vận chuyển, bảo quản, phân phối.

Đặc biệt, đối với nhóm trái cây tươi, câu chuyện chất lượng không dừng lại ở khâu trồng trọt. Một sản phẩm có thể được sản xuất tốt tại vườn, nhưng nếu thu hoạch sai thời điểm, xử lý sau thu hoạch không đúng, bảo quản không đạt chuẩn hoặc chuỗi lạnh bị đứt gãy, hàng hóa vẫn có thể hư hỏng, giảm phẩm cấp, thậm chí bị trả về. Điều này cho thấy chất lượng phải được quản trị theo chuỗi, không thể chỉ giao cho một khâu riêng lẻ.

Logistics không chỉ là vận chuyển

Một điểm đáng chú ý trong phần thảo luận là cách hiểu về logistics trong xuất khẩu nông sản. Theo ông Nguyễn Quang Thạnh, Phó giám đốc Công ty CP Quốc tế Logistic Hoàng Hà chia sẻ nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn có xu hướng nhìn logistics như hoạt động vận chuyển đơn thuần. Tuy nhiên, trong thương mại nông sản hiện đại, logistics phải được hiểu là một phần không thể tách rời của chuỗi cung ứng, tham gia từ khâu thu hoạch, phân loại, đóng gói, xử lý sau thu hoạch, bảo quản, vận chuyển, phân phối đến khi sản phẩm tới tay người tiêu dùng.

Một ví dụ được nêu tại tọa đàm cho thấy, một trái xoài rơi từ trên cây xuống đất có thể bên ngoài vẫn xanh, vẫn đẹp, nhưng thực chất đã bị tổn thương bên trong. Khi lên kệ, trái xoài đó có thể nhanh chóng bị thâm, hỏng và mất giá trị thương mại. Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ bán một trái xoài, một trái chuối hay một sản phẩm nông sản, mà còn bán cả “đời sống trên kệ” của sản phẩm đó.

Ông Nguyễn Quang Thạnh, Phó giám đốc Công ty CP Quốc tế Logistic Hoàng Hà. Ảnh- Bảo Anh

Từ góc nhìn này, logistics không còn là khoản chi phí bắt buộc phải trả, mà là một khoản đầu tư vào năng lực cạnh tranh. Nếu logistics được tổ chức tốt, sản phẩm có thể giữ được chất lượng lâu hơn, đi được xa hơn, vào được thị trường khó tính hơn và bán được với giá trị cao hơn. Ngược lại, nếu logistics yếu, ngay cả sản phẩm tốt cũng có thể thất bại trên thị trường quốc tế.

Truy xuất nguồn gốc và dữ liệu: Nền tảng của niềm tin thị trường

Một nội dung được nhấn mạnh nhiều lần là vai trò của truy xuất nguồn gốc và dữ liệu trong xây dựng niềm tin cho nông sản Việt Nam. Trong xu thế tiêu dùng mới, khách hàng quốc tế không chỉ quan tâm sản phẩm là gì, mà còn muốn biết sản phẩm được trồng ở đâu, bằng phương pháp nào, có an toàn không, có bền vững không, có được chứng nhận bởi đơn vị uy tín không và dữ liệu đó có đáng tin cậy hay không.

Theo ông Trần Tấn Việt, Thành viên HĐQT AgriS, Phó Chủ tịch Thường trực HĐQT Công ty CP Phát triển Nông nghiệp AgriS, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Thành Thành Công cho rằng, cạnh tranh trong tương lai không chỉ là cạnh tranh bằng thương hiệu theo nghĩa truyền thống, mà còn là cạnh tranh bằng dữ liệu. Doanh nghiệp nào làm chủ được dữ liệu về vùng trồng, giống cây, thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm, quy trình chăm sóc, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thu hoạch, đóng gói, vận chuyển và chứng nhận, doanh nghiệp đó có cơ sở mạnh hơn để chứng minh chất lượng và tạo lòng tin với khách hàng.

Ông Trần Tấn Việt, Thành viên HĐQT AgriS, Phó Chủ tịch Thường trực HĐQT Công ty CP Phát triển Nông nghiệp AgriS, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Thành Thành Công. Ảnh- Bảo Anh

Đây là bước chuyển rất quan trọng. Bởi trong thương mại quốc tế, niềm tin không thể chỉ được xây dựng bằng lời cam kết. Niềm tin cần được chứng minh bằng hồ sơ, dữ liệu, quy trình và khả năng kiểm chứng. Khi dữ liệu trong toàn bộ chuỗi được số hóa và minh bạch hóa, truy xuất nguồn gốc không còn là thủ tục đối phó, mà trở thành công cụ để kể câu chuyện chất lượng của sản phẩm Việt Nam.

Liên kết chuỗi vẫn là điểm yếu lớn

Tọa đàm cũng chỉ rõ một thực tế: chuỗi nông sản Việt Nam còn phân mảnh. Nông dân, doanh nghiệp, nhà chế biến, đơn vị logistics, hiệp hội ngành hàng, nhà khoa học và cơ quan quản lý nhiều khi chưa được kết nối thành một hệ thống vận hành đồng bộ. Sự thiếu liên kết này làm tăng chi phí quản lý, gây khó khăn trong kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.

Đối với nông dân, một trong những khó khăn lớn là thiếu vốn, thiếu thông tin thị trường và thiếu điều kiện để đầu tư công nghệ mới. Khi không có nguồn tài chính phù hợp, nông dân dễ rơi vào tình trạng sản xuất manh mún, thiếu ổn định, thậm chí phải vay vốn không chính thức với chi phí cao. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng bền vững.

Một số mô hình được chia sẻ tại tọa đàm cho thấy, doanh nghiệp đầu chuỗi có thể đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối nông dân với ngân hàng, hỗ trợ xác nhận năng lực sản xuất, hướng dẫn quy trình canh tác và xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Đây là hướng đi cần được nhân rộng nếu muốn hình thành những chuỗi nông sản có khả năng cạnh tranh quốc tế.

Bà Hoàng Mai Vân Anh, Điều phối viên Chương trình Tiêu chuẩn và Chất lượng Toàn cầu UNIDO tại Việt Nam. Ảnh- Quỳnh Anh

Một thông điệp đáng chú ý được bà Hoàng Mai Vân Anh, Điều phối viên Chương trình Tiêu chuẩn và Chất lượng Toàn cầu UNIDO tại Việt Nam chia sẻ tại buổi toạ đàm là: “Chất lượng tạo dựng niềm tin. Niềm tin mở ra thị trường và thị trường tạo ra cơ hội phát triển bền vững.” Đây cũng là tinh thần xuyên suốt của Chương trình Tiêu chuẩn và Chất lượng Toàn cầu, đồng thời là nền tảng để Việt Nam xây dựng hệ thống xuất khẩu nông sản cạnh tranh hơn, đổi mới hơn và định hướng thị trường hơn trong tương lai.

Doanh nghiệp phải đi từ gốc

Từ thực tiễn sản xuất và xuất khẩu, nhiều doanh nghiệp cho rằng muốn nâng cao năng lực cạnh tranh thì phải đầu tư từ gốc. “Gốc” ở đây là giống cây, vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào.

Theo bà Nguyễn Thị Lan Hương, Chủ tịch CLB Nông nghiệp Công nghệ cao, Phó Chủ tịch Hiệp hội nữ Doanh nhân TP. Hà Nội , CT Tập đoàn Việt Phúc cho rằng: đối với cây chuối chẳng hạn, không phải giống chuối nào ngon cũng có thể xuất khẩu xa. Một giống chuối phù hợp cho xuất khẩu phải đáp ứng nhiều điều kiện như khả năng kháng bệnh, độ bền của vỏ, thời gian chịu được vận chuyển, khả năng bảo quản trong kho lạnh và thị hiếu của từng thị trường. Có thị trường thích trái lớn, có thị trường lại chuộng trái nhỏ, độ ngọt vừa phải, mẫu mã đồng đều và thời gian bảo quản dài.

Bà Nguyễn Thị Lan Hương, Chủ tịch CLB Nông nghiệp Công nghệ cao, Phó Chủ tịch Hiệp hội nữ Doanh nhân TP. Hà Nội , CT Tập đoàn Việt Phúc. Ảnh- Bảo Anh

Điều này cho thấy nghiên cứu thị trường và nghiên cứu giống cây phải đi cùng nhau. Nếu không hiểu thị trường, doanh nghiệp có thể sản xuất ra sản phẩm tốt theo cách nhìn của mình nhưng chưa chắc phù hợp với nhu cầu người mua. Nếu không làm chủ giống và vùng nguyên liệu, doanh nghiệp khó bảo đảm chất lượng ổn định trong dài hạn.

Hiệp hội ngành hàng và vai trò kết nối chính sách

Một nội dung quan trọng khác là vai trò của hiệp hội ngành hàng trong hỗ trợ doanh nghiệp. Theo các ý kiến tại tọa đàm, hiệp hội không chỉ là nơi tập hợp hội viên, mà còn phải là đầu mối thông tin, tư vấn thị trường, phản ánh khó khăn, kiến nghị chính sách và thúc đẩy đối thoại công - tư.

Trong thực tế, doanh nghiệp xuất khẩu thường gặp nhiều vướng mắc liên quan đến thủ tục, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định xuất xứ, hoạt động xúc tiến thương mại và các yêu cầu hành chính khác. Bà Hoàng Thị Liên, Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam chia sẻ : nếu từng doanh nghiệp đơn lẻ tự phản ánh, tiếng nói có thể bị phân tán. Nhưng nếu hiệp hội nắm bắt đầy đủ thực tiễn ngành hàng, tổng hợp thành kiến nghị cụ thể và đối thoại thường xuyên với cơ quan quản lý, khả năng tháo gỡ chính sách sẽ hiệu quả hơn.

Các ý kiến cũng cho rằng, trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng cao, chính sách quản lý cần linh hoạt hơn, giảm bớt những thủ tục không còn phù hợp, tạo điều kiện cho doanh nghiệp xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường và đầu tư dài hạn. Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo môi trường chính sách thông thoáng, minh bạch, ổn định; còn doanh nghiệp phải là lực lượng nòng cốt trực tiếp xây dựng thương hiệu và năng lực cạnh tranh.

Tận dụng FTA: Cơ hội lớn nhưng doanh nghiệp chưa khai thác hết

Một vấn đề khác được đặt ra là khả năng tận dụng các hiệp định thương mại tự do. Theo ông Lê Thanh Hoà, Phó Cục trưởng Cục chất lượng Chế biến và phát triển thị trường- Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh: Việt Nam đã ký kết nhiều FTA quan trọng, tạo lợi thế về thuế quan và mở cửa thị trường. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn chưa tận dụng hiệu quả các cơ hội này do hạn chế về năng lực pháp lý, thông tin thị trường và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật.

Ông Lê Thanh Hoà, Phó Cục trưởng Cục chất lượng Chế biến và phát triển thị trường- Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Ảnh- Bảo Anh

Ông Hoà cho rằng doanh nghiệp cần chủ động hơn trong việc tiếp cận thông tin, nghiên cứu cam kết quốc tế, chuẩn bị năng lực pháp chế và xây dựng quy trình sản xuất phù hợp. Cùng với đó, cơ quan quản lý cần tăng cường phổ biến thông tin, hướng dẫn cụ thể và bảo đảm khi ban hành quy định mới phải có lộ trình phù hợp để doanh nghiệp thích ứng.

FTA chỉ tạo ra cơ hội ban đầu. Để biến cơ hội thành đơn hàng, doanh nghiệp vẫn phải có sản phẩm đạt chuẩn, có hồ sơ minh bạch, có năng lực giao hàng ổn định và có hiểu biết sâu về thị trường mục tiêu.

Nông sản Việt Nam cần một chiến lược tăng giá trị

Từ các phân tích tại tọa đàm, có thể thấy bài toán lớn của nông sản Việt Nam trong giai đoạn tới không phải chỉ là tăng sản lượng, mà là tăng giá trị. Muốn vậy, cần chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, từ bán sản phẩm đơn lẻ sang bán giải pháp chuỗi, từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng và sự tin cậy.

Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản vào khoa học công nghệ, công nghệ sinh học, giống cây trồng, chuỗi lạnh, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, tài chính chuỗi cung ứng và thương hiệu ngành hàng. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hiệp hội, nhà khoa học, đơn vị logistics, tổ chức chứng nhận và người nông dân.

Phiên tọa đàm cho thấy xuất khẩu nông sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới. Trong giai đoạn này, sản lượng lớn không còn là bảo đảm duy nhất cho thành công. Giá rẻ cũng không phải là lợi thế bền vững. Điều quyết định là chất lượng thực chất, sự minh bạch, năng lực tổ chức chuỗi, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và mức độ tin cậy của dữ liệu.

Cũng theo bà Ngô Tường Vy, CEO Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu nhận định: từ thực tiễn hoạt động xuất khẩu trái cây tươi của Chánh Thu, chúng tôi nhận thấy rằng để xây dựng năng lực cạnh tranh lâu dài, cần phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp phải cùng tham gia vào một chuỗi giá trị thống nhất, áp dụng quy trình sản xuất đạt chuẩn, số hóa dữ liệu canh tác và đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng lô hàng. Đây không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để tham gia sân chơi toàn cầu.

Doanh nhân Ngô Tường Vy, CEO Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu. Ảnh- Quỳnh Anh

Bên cạnh đó, việc đầu tư vào công nghệ sau thu hoạch, hệ thống đóng gói, bảo quản lạnh, logistics và chuyển đổi số cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu chuỗi cung ứng thiếu tính liên kết và khả năng chống chịu trước các biến động về thị trường, thời tiết hay chính sách thương mại, doanh nghiệp rất khó duy trì lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.

Tôi cho rằng, giai đoạn phát triển mới của ngành nông nghiệp Việt Nam không nên đặt trọng tâm vào việc xuất khẩu nhiều hơn, mà phải hướng đến xuất khẩu hiệu quả hơn, giá trị cao hơn và bền vững hơn. Muốn làm được điều đó, cần có sự đồng hành chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học, tổ chức quốc tế và đặc biệt là người nông dân – những người đang trực tiếp tạo ra giá trị cho ngành hàng.

Khi chúng ta xây dựng được những chuỗi giá trị xuất khẩu minh bạch, có khả năng truy xuất, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và thích ứng tốt với các biến động toàn cầu, nông sản Việt Nam không chỉ bán được ở nhiều thị trường hơn mà còn có thể khẳng định vị thế bằng chất lượng, thương hiệu và giá trị gia tăng. Đó mới là con đường để nông sản Việt Nam đi xa và đi bền vững trong tương lai.” bà Vy nhấn mạnh

Muốn nông sản Việt Nam đi xa hơn, doanh nghiệp phải đi từ gốc, làm chủ vùng nguyên liệu, đầu tư công nghệ, quản trị chất lượng theo chuỗi và xây dựng thương hiệu bằng chính uy tín của sản phẩm. Nhà nước cần tạo môi trường chính sách thuận lợi, hiệp hội cần làm tốt vai trò cầu nối, còn người nông dân cần được hỗ trợ để trở thành một mắt xích bền vững trong chuỗi giá trị.

Xuất khẩu nông sản Việt Nam vì vậy không chỉ là câu chuyện bán hàng ra thế giới, mà là quá trình xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại, minh bạch, có trách nhiệm và đủ năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu.