Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp

Diễn đàn diễn ra trong bối cảnh Quốc hội vừa thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 tại Kỳ họp thứ 10, nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 70 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển ngành năng lượng. Đây được xem là dấu mốc chính sách quan trọng, mở ra giai đoạn mới cho tiến trình cải cách và hoàn thiện thị trường năng lượng theo hướng hiện đại, minh bạch và hội nhập.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Hoàng Quang Phòng – Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam – cho biết, trong những năm qua, ngành năng lượng Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, cơ bản đáp ứng các mục tiêu trong Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia tầm nhìn đến năm 2050. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập sâu rộng, ngành năng lượng cần được vận hành đầy đủ theo các chuẩn mực của cơ chế thị trường.

Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch: Thách thức và cơ hội cho doanh nghiệp

Theo ông Hoàng Quang Phòng, tái cơ cấu ngành năng lượng là yêu cầu tất yếu nhằm từng bước hình thành thị trường năng lượng cạnh tranh lành mạnh, minh bạch, đồng thời bảo đảm ổn định chính trị – xã hội. Trong quá trình này, cần phát huy vai trò chủ lực của doanh nghiệp nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, song phải tách bạch rõ ràng giữa nhiệm vụ sản xuất – kinh doanh và nhiệm vụ chính trị, công ích; đồng thời hoàn thiện cơ chế, chính sách để khu vực kinh tế tư nhân tham gia mạnh mẽ hơn vào đầu tư, vận hành và cung ứng dịch vụ năng lượng.

Tại Diễn đàn, các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp cho rằng, dù Việt Nam đã ban hành nhiều văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực năng lượng, tạo nền tảng cho sự phát triển nhanh của ngành điện, dầu khí và năng lượng tái tạo, nhưng hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn không ít điểm chồng chéo, thiếu thống nhất. Những xung đột giữa Luật Điện lực, Luật Quy hoạch, Luật Đầu tư, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai, Luật Bảo vệ môi trường… đã làm phát sinh khoảng trống pháp lý, kéo dài thủ tục, gia tăng chi phí tuân thủ và rủi ro cho doanh nghiệp.

Đáng chú ý, Việt Nam hiện vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho các cấu phần quan trọng của thị trường năng lượng hiện đại như thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp giữa nhà sản xuất và khách hàng sử dụng điện lớn, hay thị trường tín chỉ carbon. Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đây được xem là những yếu tố then chốt để thúc đẩy cạnh tranh, minh bạch và phát triển bền vững.

Bên cạnh đó, cơ chế giá năng lượng, đặc biệt là giá điện, được nhận diện là một trong những điểm nghẽn lớn. Việc giá điện chưa phản ánh đầy đủ chi phí sản xuất, truyền tải, phân phối và các yếu tố rủi ro thị trường, cùng với cơ chế điều chỉnh còn chậm và thiếu tính dự báo, đang làm giảm động lực đầu tư, đổi mới công nghệ và hạn chế sự tham gia của khu vực tư nhân.

Ngoài ra, mức độ ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, giám sát giao dịch thị trường năng lượng hiện vẫn còn khiêm tốn, chưa phát huy vai trò trong nâng cao tính minh bạch, phòng ngừa rủi ro và phát hiện các hành vi bất thường.

Trên cơ sở đó, Diễn đàn tập trung thảo luận nhiều vấn đề mang tính nền tảng đối với quá trình xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch như: Xây dựng cơ chế giá điện theo thị trường; đầu tư, nâng cấp hạ tầng hệ thống điện và thị trường điện; phát triển lưới điện thông minh; cơ chế quản lý, điều tiết sử dụng nhiên liệu sơ cấp cho phát điện, đặc biệt là khí và giá khí trộn; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong toàn ngành năng lượng.

Các đại biểu thống nhất cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, cần triển khai quyết liệt và hiệu quả các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội về phát triển năng lượng, đặc biệt là Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026–2030 vừa được thông qua. Đồng thời, việc rà soát, đồng bộ hóa các luật liên quan nhằm loại bỏ xung đột, chồng chéo được xác định là nhiệm vụ cấp bách, góp phần giảm thiểu rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư.

Cùng với đó, tăng cường quản lý, giám sát thị trường nhằm bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và quyền lợi người tiêu dùng, kết hợp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo cung – cầu và giám sát giao dịch, được xem là giải pháp then chốt để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường năng lượng.

Diễn đàn cũng nhấn mạnh vai trò của việc tạo lập môi trường đầu tư ổn định, chính sách nhất quán, cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý, qua đó thu hút sự tham gia sâu rộng hơn của khu vực tư nhân trong và ngoài nước vào thị trường năng lượng, động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn tới.