Kinh tế chăm sóc: “Mỏ vàng” mới cho nữ doanh nhân Việt?

Bộ Nội vụ phối hợp với UN Women và Đại sứ quán Úc tại Việt Nam đã tổ chức Hội thảo quốc tế về Nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong kinh tế chăm sóc, hướng tới quá trình xây dựng các ưu tiên cho Đối thoại chính sách cao cấp về Phụ nữ và Kinh tế APEC 2027 vào ngày 8/10/2026. Chương trình có sự tham gia của các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia kinh tế, bình đẳng giới, đại diện quốc tế và các tổ chức xã hội.

Điều đáng chú ý nhất của hội thảo, không nằm ở việc tiếp tục nói về “gánh nặng chăm sóc của phụ nữ”, mà ở việc thay đổi cách định nghĩa giá trị của chăm sóc.

Từ việc nhà đến “hạ tầng kinh tế”

Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam, đưa ra một thông điệp rất đáng suy ngẫm, chăm sóc cần được nhìn nhận như một thành phần thiết yếu của hạ tầng kinh tế.

Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Thị Hà và Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam trả lời câu hỏi của các chuyên gia tại phần tọa đàm.

Nếu coi đường sá, điện, viễn thông, logistics là hạ tầng giúp nền kinh tế vận hành, thì chăm sóc cũng đang làm một công việc tương tự ở phía sau thị trường lao động. Một người mẹ có thể đi làm toàn thời gian bởi con được chăm sóc. Một người con có thể tiếp tục sự nghiệp bởi cha mẹ cao tuổi được chăm sóc. Một người lao động có thể duy trì năng suất bởi hệ thống y tế, giáo dục và các dịch vụ hỗ trợ tồn tại.

Nói cách khác, nếu không có hệ thống chăm sóc, một phần rất lớn của nền kinh tế hiện đại không thể vận hành bình thường.

UN Women cho biết tại Việt Nam, phụ nữ dành trung bình 15,5 giờ/tuần cho công việc chăm sóc không được trả công, so với 8,75 giờ của nam giới. Công việc này được ước tính có giá trị kinh tế đáng kể, có thể lên tới 20% GDP, nhưng phần lớn chưa được ghi nhận đầy đủ.

Đây chính là điểm giao nhau giữa bình đẳng giới và kinh tế học. Nhưng câu chuyện lớn hơn là, đó là, ai sẽ kinh doanh trong nền kinh tế chăm sóc? Đây là góc nhìn mà các chuyên gia cho rằng cần được đẩy mạnh hơn trong giai đoạn tới.

Khi nói về kinh tế chăm sóc, chúng ta thường tập trung vào phụ nữ như người đang phải làm nhiều công việc chăm sóc không được trả công. Nhưng phụ nữ còn có một vai trò thứ hai, phụ nữ có thể là người tạo ra thị trường chăm sóc.

Họ có thể là chủ doanh nghiệp cung cấp dịch vụ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, chăm sóc sức khỏe tại nhà, giáo dục sớm, phục hồi chức năng, chăm sóc tinh thần, dịch vụ hỗ trợ gia đình hay các nền tảng công nghệ kết nối người cần chăm sóc với người cung cấp dịch vụ.

UN Women đã trực tiếp xác định “phụ nữ làm chủ doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ” là một chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái kinh tế chăm sóc. Việc mở rộng dịch vụ chăm sóc có thể đồng thời tạo ra việc làm chăm sóc thỏa đáng và cơ hội kinh doanh cho các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ.

Đây là sự chuyển đổi rất quan trọng. Từ phụ nữ là người “gánh” việc chăm sóc, phụ nữ trở thành người “kiến tạo” thị trường chăm sóc.

Bài học đáng chú ý từ Hàn Quốc, Ấn Độ và Nepal

Phần trình bày của bà Nguyễn Thị Bích Thúy, Tư vấn quốc gia UN Women Việt Nam, đưa ra một góc nhìn thực tiễn rất đáng chú ý.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một mô hình duy nhất để sao chép. Hàn Quốc tập trung vào dịch vụ chăm sóc trẻ em có hỗ trợ công, đào tạo người chăm sóc và tiêu chuẩn dịch vụ. Ấn Độ gắn chăm sóc với kỹ năng, việc làm và sự tham gia kinh tế của phụ nữ, trong đó có dịch vụ và khởi nghiệp do phụ nữ dẫn dắt. Nepal tập trung vào luận cứ đầu tư, tài chính và điều phối quốc gia.

Điều Việt Nam có thể học không phải là sao chép mô hình, mà là kết hợp ba yếu tố: dịch vụ, doanh nghiệp nữ làm chủ, đầu tư công và tư.

Đặc biệt, kinh nghiệm Ấn Độ gợi mở một hướng rất phù hợp với Việt Nam: phát triển các doanh nghiệp chăm sóc do phụ nữ dẫn dắt, đồng thời cung cấp kỹ năng, đào tạo và khả năng tiếp cận thị trường cho họ.

Trong phần thảo luận, câu chuyện của đại diện các tổ chức về người khuyết tật đã mở thêm một chiều cạnh rất nhân văn.

Một người khuyết tật hoàn toàn có thể từ người nhận dịch vụ chăm sóc trở thành người cung cấp dịch vụ chăm sóc.

Những người từng trải qua chấn thương, khuyết tật hoặc những biến cố lớn trong cuộc đời có thể trở thành những người có kinh nghiệm đặc biệt trong chăm sóc tinh thần, phục hồi, hỗ trợ cộng đồng.

Nếu được đào tạo, chứng nhận và kết nối với thị trường, họ không chỉ giảm sự phụ thuộc vào trợ giúp xã hội mà còn trở thành lực lượng lao động và doanh nhân trong nền kinh tế chăm sóc.

Buổi tọa đàm được các chuyên gia, các đại biểu trong nước và quốc tế ở nhiều lĩnh vực, chia sẻ sôi nổi.

Nhiều ý kiến trong hội thảo cũng cho thấy chăm sóc trẻ em, chăm sóc dài hạn và chăm sóc hòa nhập người khuyết tật cần được nhìn nhận như những cấu phần của cùng một hệ thống.

Nữ doanh nhân cần được đặt ở đâu trong APEC 2027?

Một nữ doanh nhân trong hội thảo, cho rằng Việt Nam cần đặc biệt lưu ý là khu vực tư nhân.

Nếu APEC 2027 chỉ tập trung vào chính sách xã hội và vai trò của Nhà nước, chúng ta sẽ bỏ qua một phần rất lớn của nền kinh tế chăm sóc.

Doanh nghiệp mới là lực lượng có khả năng biến nhu cầu xã hội thành sản phẩm và dịch vụ cụ thể.

Thị trường này có thể mở ra nhiều mô hình kinh doanh mới như doanh nghiệp chăm sóc trẻ em, doanh nghiệp chăm sóc người cao tuổi, doanh nghiệp chăm sóc người khuyết tật, dịch vụ chăm sóc tại nhà, dịch vụ phục hồi chức năng, dịch vụ sức khỏe và tinh thần, nền tảng công nghệ kết nối người chăm sóc, các giải pháp AI hỗ trợ chăm sóc và những mô hình chăm sóc xanh, số, thông minh. Trong tất cả những lĩnh vực này, doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ cần được coi là một nhóm ưu tiên riêng, không chỉ để tạo việc làm mà còn để phụ nữ trực tiếp tham gia kiến tạo và dẫn dắt thị trường kinh tế chăm sóc.

Bà Caroline Nyamayemombe, Trưởng Đại diện UN Women tại Việt Nam và đại diện cộng đồng nữ doanh nhân - Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam tại Hộ thảo quốc tế

Thông điệp của hội thảo cũng đã nhấn mạnh yêu cầu huy động trách nhiệm và đầu tư chung của Chính phủ, doanh nghiệp, cộng đồng và gia đình, đồng thời thúc đẩy phát triển doanh nghiệp chăm sóc và đổi mới sáng tạo.

Từ những thảo luận tại hội thảo, Việt Nam có thể cân nhắc 5 hướng hành động.

Một là, xây dựng chiến lược quốc gia về kinh tế chăm sóc, trong đó xác định rõ chăm sóc là một cấu phần của hạ tầng kinh tế, thị trường lao động và tăng trưởng bao trùm.

Hai là, đưa doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ trở thành một cấu phần chính thức của hệ sinh thái chăm sóc. Không chỉ hỗ trợ phụ nữ giảm việc chăm sóc không được trả công, mà phải giúp họ khởi nghiệp, mở rộng doanh nghiệp, tiếp cận vốn, công nghệ, thị trường và chuỗi cung ứng.

Ba là, tạo các mô hình thí điểm công tư về dịch vụ chăm sóc. Nhà nước xây dựng tiêu chuẩn, cơ chế và đặt hàng dịch vụ; doanh nghiệp cung cấp giải pháp; cộng đồng tham gia; người dân là khách hàng và người thụ hưởng.

Bốn là, thúc đẩy chuyển đổi số và AI trong chăm sóc. Đây có thể trở thành một lĩnh vực tăng trưởng mới của nền kinh tế, đồng thời tạo ra những mô hình kinh doanh hoàn toàn mới cho nữ doanh nhân.

Năm là, biến Đối thoại công tư về Phụ nữ và Kinh tế APEC 2027 thành nơi tạo ra các dự án thật. Thành công của APEC không nên chỉ được đo bằng số lượng hội nghị hay tuyên bố, mà bằng những sáng kiến được doanh nghiệp cam kết triển khai sau năm 2027.

Kết nối chính sách, hạ tầng và dịch vụ thành một chương trình tổng thể về quyền năng kinh tế của phụ nữ và phát triển bao trùm.

Chụp ảnh lưu niệm các đại biểu tại Hội thảo quốc tế "Nâng cao quyền năng cho phụ nữ trong nền kinh tế chăm sóc".

Đáng chú ý, các mô hình mô phỏng trong tài liệu hội thảo ước tính rằng đầu tư bổ sung vào chăm sóc tại Việt Nam có thể tạo khoảng 4 triệu việc làm mới trong chăm sóc, giáo dục sớm và hỗ trợ hộ gia đình; tác động GDP được mô phỏng ở mức 1 USD đầu tư tạo thêm khoảng 1,07 USD GDP. Giá trị nằm ở việc chúng ta bắt đầu nhìn thấy một nền kinh tế phía sau những công việc vốn lâu nay bị coi là “việc nhà”.

Và trong nền kinh tế đó, phụ nữ không chỉ cần được giải phóng khỏi gánh nặng chăm sóc. Họ cần được trao cơ hội để trở thành chủ doanh nghiệp, nhà đầu tư, nhà cung cấp dịch vụ, nhà đổi mới sáng tạo và người kiến tạo thị trường.

Nếu làm được điều đó, kinh tế chăm sóc sẽ không còn chỉ là câu chuyện về bình đẳng giới. Mà sẽ trở thành câu chuyện về một thị trường mới, một nguồn việc làm mới và một động lực tăng trưởng mới của Việt Nam trong thập kỷ tới. Đó cũng có thể là một trong những đóng góp có ý nghĩa nhất mà Việt Nam mang đến APEC 2027.