Tranh chấp thương mại tại Việt Nam chuyển dịch mạnh sang phương thức ngoài tòa

Diễn đàn quản trị tranh chấp thương mại tại Việt Nam thu hút nhiều đại biểu quan tâm

Diễn đàn thu hút hơn 200 đại biểu là trọng tài viên, luật sư, chuyên gia pháp lý, đại diện pháp chế doanh nghiệp và các tổ chức trọng tài trong nước, quốc tế tham dự, cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của cộng đồng doanh nghiệp đối với các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (ADR).

Từ “xử lý tranh chấp” đến “quản trị tranh chấp”

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa – Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam phát biểu tại sự kiện

Phát biểu tại diễn đàn, PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa – Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam cho rằng: Trong bối cảnh hoạt động đầu tư và kinh doanh ngày càng phức tạp, đa dạng về chủ thể, lĩnh vực và phạm vi xuyên biên giới, quản trị tranh chấp không còn được nhìn nhận đơn thuần như một bước xử lý “hậu phát sinh” khi mâu thuẫn đã xảy ra. Thay vào đó, đây cần được xem là một cấu phần quan trọng trong chiến lược quản trị doanh nghiệp tổng thể, gắn liền với quản trị rủi ro và thiết kế quan hệ thương mại dài hạn.

Theo ông, quản trị tranh chấp cần trở thành một cấu phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp tổng thể, gắn với quản trị rủi ro và thiết kế quan hệ thương mại dài hạn. Trong xu hướng đó, các phương thức ADR, đặc biệt là trọng tài và hòa giải, đang ngày càng khẳng định vai trò như công cụ giúp doanh nghiệp giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và duy trì quan hệ hợp tác sau tranh chấp.

Đại diện VIAC cho biết thêm hiện trung tâm quy tụ gần 200 trọng tài viên hoạt động ở nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Phần lớn trong số này đồng thời là luật sư, chuyên gia tư vấn, nhà quản trị hoặc doanh nhân, giúp nâng cao tính thực tiễn và chất lượng giải quyết tranh chấp thương mại.

Đáng chú ý, VIAC vừa chính thức giới thiệu Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 với nhiều nội dung được cập nhật theo hướng tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Đây được xem là bước đi nhằm tăng tính linh hoạt, minh bạch và hiệu quả của hoạt động trọng tài tại Việt Nam.

TS.LS. Hà Hải – Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh

TS.LS. Hà Hải – Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh – đánh giá diễn đàn có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh nhu cầu phát triển cộng đồng ADR tại Việt Nam ngày càng cấp thiết.

Theo ông, việc tăng cường liên kết giữa luật sư, trọng tài viên, doanh nghiệp và các tổ chức ADR không chỉ thúc đẩy tính chuyên nghiệp của cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại mà còn góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý hỗ trợ doanh nghiệp.

Ông cho biết TP.HCM hiện có khoảng 9.400 luật sư đang hành nghề, trực tiếp tham gia xử lý nhiều vụ việc phức tạp gắn với sự phát triển năng động của nền kinh tế thành phố. Điều này đòi hỏi đội ngũ luật sư phải liên tục cập nhật kỹ năng tố tụng và năng lực tham gia các cơ chế ADR trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

“Hiểu và vận dụng hiệu quả các phương thức ADR đang trở thành kỹ năng thiết yếu của nghề luật sư hiện nay”, TS.LS. Hà Hải nhấn mạnh.

Doanh nghiệp cần chủ động chuyển sang tư duy phòng ngừa tranh chấp

Tại Phiên thảo luận “Quản trị tranh chấp thương mại: Thực tiễn và góc nhìn người sử dụng”, các chuyên gia pháp lý và đại diện doanh nghiệp nhận định tranh chấp thương mại hiện nay phát sinh ngày càng đa dạng trong các lĩnh vực như mua bán hàng hóa, đầu tư, xây dựng, năng lượng, xuất nhập khẩu, đặc biệt ở các giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Các diễn giả cho rằng doanh nghiệp đang dần chuyển từ tư duy “xử lý tranh chấp” sang “quản trị tranh chấp” ngay từ giai đoạn đầu của hoạt động kinh doanh. Theo đó, doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát rủi ro pháp lý trong toàn bộ quá trình đàm phán, ký kết và thực hiện hợp đồng; đồng thời chú trọng quản trị hồ sơ, dữ liệu và chứng cứ để sẵn sàng ứng phó khi phát sinh tranh chấp.

Nhiều vấn đề thực tiễn cũng được đưa ra trao đổi như lựa chọn luật áp dụng, địa điểm giải quyết tranh chấp, cơ chế điều phối xử lý tranh chấp trong các giao dịch quốc tế cũng như bài toán cân bằng giữa bảo vệ quyền lợi pháp lý và duy trì quan hệ thương mại sau tranh chấp.

Hiện nay các lĩnh vực tranh chấp đang được giải quyết như: các dự án BĐS, hạ tầng, năng lượng tái tạo, dầu khí, thương mại... có những hợp đồng tranh chấp kéo dài hơn 20 năm như trong lĩnh vực dầu khí, hay các trường hợp tranh chấp hay gặp giữa các bên mua, bán phá bỏ hợp đồng khi biến động giá...

Quy tắc trọng tài mới hướng tới chuẩn mực quốc tế

Ở Phiên thảo luận thứ hai với chủ đề “Quản trị rủi ro pháp lý và giải quyết tranh chấp trong hoạt động đầu tư, kinh doanh”, các chuyên gia nhận định tranh chấp thương mại hiện không chỉ tăng về số lượng mà còn ngày càng phức tạp, đa ngành nghề và mang tính quốc tế cao.

LS. Châu Việt Bắc – Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký Tố tụng VIAC chia sẻ

Theo LS. Châu Việt Bắc – Phó Tổng Thư ký Ban Thư ký Tố tụng VIAC – ngày càng nhiều doanh nghiệp quan tâm đến ADR nhờ các ưu điểm như bảo mật thông tin, rút ngắn thời gian xử lý, tối ưu chi phí và hỗ trợ duy trì quan hệ hợp tác giữa các bên.

Ở góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Trần Việt Anh - Chủ tịch Hiệp hội Tái chế chất thải Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh (HUBA), Tổng Lãnh sự Danh dự Pakistan tại Tp.HCM, Trọng tài viên VIAC cho rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện là nhóm yếu thế nhất về năng lực pháp lý.

Theo ông, rất nhiều doanh nghiệp quy mô vài chục tỷ đồng doanh thu mỗi năm vẫn chưa từng thuê luật sư hay có bộ phận pháp chế riêng vì cho rằng chi phí quá cao. “Tâm lý phổ biến là chỉ khi xảy ra chuyện mới đi tìm luật sư”, ông nói.

Ông đề xuất cần phổ cập kiến thức pháp lý sâu rộng hơn cho doanh nghiệp SME thông qua các mô hình tư vấn linh hoạt, chi phí thấp. Một số văn phòng luật hiện đã triển khai hình thức tư vấn định kỳ theo tháng cho doanh nghiệp với chi phí vài triệu đồng nhưng mang lại hiệu quả phòng ngừa rủi ro khá tốt.

Theo ông, thay vì chờ doanh nghiệp gặp tranh chấp mới hỗ trợ, giới luật sư và các tổ chức trọng tài cần chủ động tiếp cận cộng đồng doanh nghiệp bằng các chương trình tư vấn chuyên đề về hợp đồng, lao động, thuế, giao dịch quốc tế hay quản trị rủi ro.

“Doanh nghiệp FDI dù quy mô nhỏ nhưng pháp lý rất chặt chẽ vì họ có cả hệ thống hỗ trợ phía sau. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt nhiều khi vẫn làm ăn theo kinh nghiệm và cảm tính”, ông nhận định.

Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn còn những băn khoăn liên quan đến khả năng thi hành phán quyết, mức độ tiếp cận của doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), tính minh bạch của thủ tục cũng như năng lực thực tiễn của đội ngũ trọng tài viên, hòa giải viên.

Trong bối cảnh đó, việc ban hành Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 được đánh giá là bước tiến quan trọng trong quá trình hoàn thiện cơ chế trọng tài thương mại tại Việt Nam.

Quy tắc mới bổ sung nhiều cơ chế đáng chú ý như: Gộp nhiều tranh chấp phát sinh từ các hợp đồng khác nhau; Cơ chế tham gia của bên thứ ba (joinder); Tài trợ bên thứ ba; Mở rộng thủ tục rút gọn; Tăng cường số hóa thông qua nền tảng VIAC eCase; Hoàn thiện quy định về kiểm soát tố tụng, bảo mật và điều phối vụ việc.

Các chuyên gia kỳ vọng những cải cách này sẽ giúp nâng cao tính linh hoạt, minh bạch và hiệu quả của trọng tài thương mại, qua đó tăng cường niềm tin và khả năng tiếp cận ADR của cộng đồng doanh nghiệp trong nước và quốc tế.

Diễn đàn khép lại với nhiều khuyến nghị liên quan đến quản trị rủi ro pháp lý, hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp và nâng cao năng lực thích ứng của doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh nhiều biến động hiện nay.