Thúc đẩy đối thoại, ngăn xung đột tái diễn ở Trung Đông

Ngày 26/10, các quan chức cấp cao của Arab Saudi, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã gặp Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, trong nỗ lực thúc đẩy các biện pháp ngăn chặn nguy cơ bùng phát một vòng xung đột mới trong cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng nội các gặp đoàn đại diện ngoại giao Arab Saudi

Các cuộc đàm phán tại Tehran nằm trong chuỗi hoạt động ngoại giao nhằm thúc đẩy một thỏa thuận tạm thời, giữa lúc xuất hiện lo ngại xung đột có thể tái diễn sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tuần tới tại Mỹ. Đây là lần đầu các thành viên của thỏa thuận phòng thủ chung Mecca tiến hành cuộc gặp với Iran.

Giá dầu, duy trì ở mức cao trong nhiều tháng do căng thẳng khu vực gia tăng, đã giảm nhẹ trong phiên giao dịch ngày 26/10. Đầu giờ chiều tại London, giá dầu thô Brent - chuẩn tham chiếu quốc tế - giảm xuống dưới 116 USD/thùng.

Phó Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran Ali Bagheri Kani cho biết, Bộ trưởng Quốc phòng Arab Saudi, Hoàng tử Khalid bin Salman; Tư lệnh quân đội Pakistan, Thống soái Asim Munir; và Giám đốc tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin đã tham dự đàm phán. Truyền thông sở tại đưa tin Tổng thống Pezeshkian cũng có mặt. Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Arab Saudi nêu rõ, các cuộc đàm phán nhằm hỗ trợ nỗ lực hòa giải của Qatar và Pakistan, qua đó góp phần hạ nhiệt cuộc khủng hoảng hiện nay.

Theo tuyên bố của phía Arab Saudi, Riyadh nhấn mạnh sự cần thiết phải mở các kênh đàm phán, ngăn nguy cơ leo thang quân sự trở lại trong khu vực, đồng thời tạo tiền đề cho một thỏa thuận chấm dứt khủng hoảng, bảo đảm hòa bình và ổn định ở khu vực cũng như trên thế giới.

Một phái đoàn Qatar đã có mặt tại Tehran ngày 25/10. Theo một quan chức, chuyến thăm được phối hợp với Mỹ trong khuôn khổ các nỗ lực đang được triển khai nhằm hạ nhiệt căng thẳng khu vực. Trước đó một tuần, ông Munir cũng tới Iran và hội đàm với các quan chức cấp cao nước này.

Qatar và Pakistan đi đầu trong các nỗ lực trung gian nhằm thúc đẩy một thỏa thuận tạm thời giữa Mỹ và Iran, hướng tới mở cửa hoàn toàn Eo biển Hormuz và đưa các bên trở lại bàn đàm phán về giải pháp cuối cùng chấm dứt chiến tranh. Các bên trung gian đang tìm cách phát triển kế hoạch bảy ngày do Iran trình bày tại Đại hội đồng Liên hợp quốc tháng trước. Theo kế hoạch, Iran sẽ cho phép hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển nếu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa các cảng của Iran và cho phép Tehran tiếp cận một phần tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Sau đó, các bên sẽ nối lại đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng.

Tuy nhiên, tiến trình đàm phán chưa ghi nhận nhiều dấu hiệu tiến triển, trong khi Washington và Tehran còn bất đồng về trình tự thực hiện cũng như phương án xử lý 440 kg uranium làm giàu ở mức cao của Iran. Mỹ yêu cầu chuyển ra nước ngoài số uranium đã được làm giàu gần cấp độ vũ khí này, song các quan chức Iran công khai bác bỏ.

Trong bối cảnh bế tắc, một số báo cáo cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đang cân nhắc phát động chiến dịch không kích quy mô lớn mới nhằm vào Iran. Về phần mình, Tehran gia tăng các cuộc tiến công tàu chở dầu tại Eo biển Hormuz, đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu tiếp tục bị không kích. Các biện pháp được đề cập gồm phá hoại cáp ngầm dưới biển tại eo biển và tiến công những trung tâm dữ liệu trong khu vực có liên hệ với Mỹ và Israel.

Tháng 8, Arab Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký Hiệp ước phòng thủ Mecca. Các bên khẳng định hiệp ước mang tính phòng thủ, không nhằm vào bất kỳ quốc gia cụ thể nào.

Theo giới phân tích, thỏa thuận cho thấy các quốc gia trong khu vực nhận thức rõ hơn về yêu cầu chủ động đảm nhận vai trò lớn hơn trong quản lý quan hệ với Iran sau cuộc chiến của Mỹ và Israel chống lại nước này.

Phát biểu ngày 26/10 tại Đại học Cambridge, Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi cho rằng các quốc gia vùng Vịnh cần hướng tới một hiệp ước không xâm lược với Iran, bởi mọi cấu trúc an ninh khu vực không có sự tham gia của Iran đều thiếu ổn định. Ông nhận định khu vực vùng Vịnh không thể tiếp tục phụ thuộc vào sự phối hợp của các đối tác bên ngoài, hàm ý việc dựa vào Mỹ với tư cách bên bảo đảm an ninh chủ chốt; đồng thời cảnh báo chi phí chính trị dài hạn của cách tiếp cận này đã trở nên quá lớn.

Theo ông Albusaidi, điều đó không đồng nghĩa với việc từ bỏ các quan hệ đối tác bên ngoài, song vai trò của các đối tác này không thể tiếp tục được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu trong cấu trúc an ninh khu vực.

Các cuộc đàm phán giữa Arab Saudi, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và Iran diễn ra vào thời điểm có ý nghĩa quan trọng đối với Riyadh, trong bối cảnh nước này đối mặt cuộc khủng hoảng ngày càng nghiêm trọng. Kể từ khi cuộc chiến kéo dài một thập kỷ tại Yemen bùng phát trở lại vào tháng 7, lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã liên tiếp tiến công các cơ sở dầu mỏ và sân bay của Arab Saudi.

Các cuộc tiến công của lực lượng Houthi khiến Arab Saudi phải đóng cửa Sân bay quốc tế Riyadh trong nhiều ngày và hoãn hội nghị nhà đầu tư quan trọng của Thái tử Mohammed bin Salman.

Sân bay Riyadh từng bước mở cửa trở lại ngày 25/10. Tuy nhiên, các cuộc tiến công tiếp tục đe dọa những kế hoạch phát triển đầy tham vọng của Thái tử Mohammed bin Salman và làm gia tăng sức ép đối với giá năng lượng toàn cầu. Tháng 6, Iran và Mỹ đạt thỏa thuận ghi nhớ về việc mở lại eo biển và tiến hành đàm phán một giải pháp cuối cùng, trong đó có thỏa thuận hạt nhân. Tuy nhiên, thỏa thuận đổ vỡ sau khoảng hai tuần khi hai bên cáo buộc lẫn nhau vi phạm các cam kết tạm thời.

Mỹ tuyên bố đang kiểm soát eo biển và lưu lượng vận chuyển dầu mỏ về cơ bản đã trở lại mức trước chiến tranh. Tuy vậy, tuyến hàng hải chiến lược này, nơi khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới được vận chuyển qua trước chiến tranh, vẫn là địa bàn đối đầu chủ yếu giữa hai bên; giá năng lượng vì thế tiếp tục neo ở mức cao.