5 thách thức kinh tế định hình nhiệm kỳ thứ tư của Tổng thống Brazil Lula da Silva

Từ một công nhân luyện kim và thủ lĩnh công đoàn trở thành người đầu tiên thắng bốn cuộc bầu cử tổng thống Brazil, ông Luiz Inácio Lula da Silva đã xây dựng ảnh hưởng chính trị trên cam kết tăng trưởng bao trùm và bảo vệ người thu nhập thấp. Tuy nhiên, nền kinh tế lớn nhất Mỹ Latinh đang bước vào chu kỳ mới với dư địa ngân sách thu hẹp, lãi suất còn cao và sức ép cải cách gia tăng. Năm nút thắt dưới đây sẽ quyết định khả năng biến chiến thắng bầu cử thành năng lực điều hành thực chất.

Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva (giữa) phát biểu giữa những người ủng hộ sau khi tái đắc cử trong cuộc bầu cử năm 2026.

Áp lực nợ công và chiếc “khóa” ngân sách

Nợ công Brazil đã tăng hơn 10 điểm phần trăm trong nhiệm kỳ hiện tại của ông Lula, vượt 82% GDP và kéo chi phí vay của Chính phủ lên cao. Đằng sau con số này là một cấu trúc chi tiêu ngày càng cứng: các khoản bắt buộc phình to qua nhiều năm, khiến chưa đến 8% ngân sách liên bang còn có thể điều chỉnh.

Thông điệp tài khóa của ông Lula vì thế mang tính hai mặt. Một mặt, ông cho rằng tăng trưởng đủ mạnh có thể làm dịu gánh nặng nợ; mặt khác, ê kíp kinh tế cam kết duy trì khung ngân sách hiện hành, giới hạn tốc độ tăng chi và theo đuổi mục tiêu cân bằng sơ cấp. Khó khăn nằm ở chỗ các cam kết tăng lương tối thiểu cao hơn lạm phát, mở rộng trợ cấp và bổ sung chi tiêu xã hội đều khiến chi phí lương hưu và nghĩa vụ ngân sách tăng theo.

Lãi suất cao, lạm phát dai dẳng

Dù lãi suất chính sách ở mức 13,75%, lạm phát hàng năm của Brazil vẫn ở mức 4,6%, cao hơn trần 4,5% trong biên độ mục tiêu của ngân hàng trung ương. Năm lần cắt giảm lãi suất liên tiếp cho thấy cơ quan tiền tệ đã bắt đầu phản ứng với dấu hiệu giảm tốc, nhưng kỳ vọng thị trường vẫn cho rằng lạm phát có thể cao hơn mục tiêu 3% đến tận năm 2029.

Bài toán của chính quyền mới là tạo dư địa giảm lãi suất mà không làm suy yếu các chương trình xã hội. Cương lĩnh của ông Lula đặt cược vào kỷ luật tài khóa để đạt mục tiêu này, song phần lớn giới kinh tế cho rằng lãi suất chỉ có thể hạ nhanh hơn nếu Chính phủ kiểm soát chi tiêu quyết liệt. Đây là điểm xung đột trực tiếp giữa ưu tiên an sinh và yêu cầu ổn định vĩ mô.

Gánh nợ của hộ gia đình và doanh nghiệp

Lãi suất cao đã lan sang khu vực tư nhân. Theo cơ quan tín dụng Serasa, gần 84 triệu người Brazil và 9,3 triệu doanh nghiệp đang chậm trả nợ — mức cao kỷ lục. Sức ép tài chính này lý giải vì sao tâm lý bất mãn vẫn hiện hữu, ngay cả khi thất nghiệp ở mức thấp kỷ lục và tiền lương thực tế cải thiện.

Ông Lula dự kiến triển khai một vòng hỗ trợ xử lý nợ mới, gồm mua lại với giá chiết khấu các khoản vay hộ gia đình gặp khó khăn và xóa một phần nợ thuế cho một số chủ doanh nghiệp nhỏ. Tuy nhiên, những biện pháp này chủ yếu xử lý phần ngọn. Nếu tín dụng tiêu dùng đắt đỏ — từ thẻ tín dụng đến các khoản vay không có bảo đảm — không được kiểm soát, vòng xoáy nợ có thể nhanh chóng tái lập.

Thiếu vốn chính trị cho cải cách

Chiến thắng của ông Lula không đồng nghĩa với một nhiệm kỳ dễ dàng tại Quốc hội. Cử tri đã tạo ra cơ quan lập pháp bảo thủ nhất kể từ khi Brazil trở lại chế độ dân chủ trong thập niên 1980; Đảng Tự do của gia đình Bolsonaro cùng các đồng minh được dự báo kiểm soát cả hai viện. Tương quan này có thể làm chậm chương trình kinh tế của Tổng thống Lula da Silva ngay từ khâu xây dựng liên minh.

Nỗ lực thu hẹp ưu đãi thuế sẽ là phép thử đầu tiên, bởi các nhà lập pháp nhiều lần phản đối những biện pháp làm tăng gánh nặng thuế thực tế. Việc đề cử nhân sự cho Tòa án Tối cao, ngân hàng trung ương, cơ quan quản lý chứng khoán và cơ quan chống độc quyền cũng có thể khó khăn hơn. Khi vốn chính trị khan hiếm, mỗi bước cải cách đều phải đánh đổi bằng nhượng bộ ngân sách hoặc quyền lực.

Cải cách thuế: từ chiến thắng lập pháp đến rủi ro thực thi

Cải cách thuế tiêu dùng được Quốc hội thông qua năm 2023 là một trong những thành tựu chính sách lớn nhất của nhiệm kỳ hiện tại. Thuế giá trị gia tăng mới dự kiến có hiệu lực từ tháng 1, nhưng khi thời điểm triển khai đã cận kề, Chính phủ vẫn chưa công bố mức thuế suất thực tế; các ước tính độc lập đặt con số này quanh 28%.

Sự chậm trễ không chỉ tạo bất định cho doanh nghiệp mà còn có thể ảnh hưởng tiến độ thu ngân sách. Việc trì hoãn dự luật điều chỉnh thuế đối với các sản phẩm gây hại cho sức khỏe hoặc môi trường, như thuốc lá và rượu, cho thấy cải cách đang chịu tác động trực tiếp của tính toán chính trị. Trong nhiệm kỳ mới, thách thức của ông Lula không còn là thông qua một thiết kế cải cách, mà là tổ chức thực thi sao cho vừa đơn giản hóa hệ thống, vừa bảo đảm nguồn thu và hạn chế phản ứng xã hội.