Thu ngân sách gần một triệu tỷ từ 200 doanh nghiệp đặt ra nhiều thách thức bền vững

Lần đầu tiên trong nhiều năm, quy mô đóng góp ngân sách từ khu vực doanh nghiệp đạt một dấu mốc đáng chú ý khi 200 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam nộp gần 955.647 tỷ đồng, tương đương hơn 36% tổng thu ngân sách nhà nước năm 2025. Trong bức tranh tổng thể với quy mô thu ngân sách khoảng 2,65 triệu tỷ đồng, con số này không chỉ mang ý nghĩa về quy mô mà còn phản ánh vai trò ngày càng rõ nét của khu vực doanh nghiệp trong việc tạo nguồn lực tài chính cho quốc gia.

Nếu xét về tỷ trọng, cứ gần 3 đồng ngân sách thu được thì có hơn 1 đồng đến từ nhóm doanh nghiệp dẫn đầu. Đây là minh chứng rõ ràng cho sự phục hồi của hoạt động sản xuất, kinh doanh sau giai đoạn nhiều biến động, đồng thời cho thấy hiệu quả của các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và cải thiện môi trường đầu tư trong thời gian qua. So với kỳ công bố trước, tổng số nộp ngân sách của nhóm này tăng hơn 20%, cho thấy khả năng thích ứng và mở rộng hoạt động của các doanh nghiệp chủ lực.

Thu ngân sách gần một triệu tỷ từ 200 doanh nghiệp đặt ra nhiều thách thức bền vững.

Không chỉ gia tăng về quy mô, cơ cấu đóng góp cũng đang có sự chuyển dịch đáng chú ý. Bên cạnh các tập đoàn nhà nước, khu vực doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu. Điều này phản ánh sự mở rộng về chiều sâu của nền kinh tế, khi nhiều thành phần kinh tế cùng tham gia và đóng góp vào ngân sách nhà nước.

Ở nhóm dẫn đầu, các doanh nghiệp lớn tiếp tục duy trì vai trò trụ cột. Những tên tuổi như Vingroup với mức đóng góp gần 149.000 tỷ đồng, Vinhomes với hơn 73.000 tỷ đồng cho thấy sức ảnh hưởng lớn của khu vực bất động sản. Trong khi đó, các doanh nghiệp nhà nước như PVN đóng góp khoảng 91.000 tỷ đồng hay Viettel với hơn 42.000 tỷ đồng tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong các ngành kinh tế then chốt.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng số nộp ngân sách không phản ánh hoàn toàn lợi nhuận doanh nghiệp. Khoản đóng góp này bao gồm nhiều nghĩa vụ tài chính khác nhau như thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế xuất nhập khẩu, tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và nhiều loại phí khác. Do đó, quy mô nộp ngân sách thể hiện tổng nghĩa vụ tài chính thay vì chỉ là kết quả kinh doanh.

Một điểm đáng chú ý khác là sự tập trung nguồn thu vào một số ngành kinh tế chủ lực. Theo thống kê, bất động sản là lĩnh vực đóng góp lớn nhất với hơn 206.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 21,6% tổng số nộp của toàn bộ nhóm doanh nghiệp lớn. Tiếp theo là dầu khí với hơn 135.000 tỷ đồng và ngân hàng với gần 105.000 tỷ đồng. Chỉ riêng ba lĩnh vực này đã đóng góp gần 446.000 tỷ đồng, tương đương gần một nửa tổng số nộp.

Cấu trúc này phản ánh đúng đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam, nơi các ngành có quy mô vốn lớn và giá trị gia tăng cao vẫn giữ vai trò dẫn dắt. Tuy nhiên, sự phụ thuộc tương đối lớn vào một số lĩnh vực cũng đặt ra rủi ro nhất định đối với tính ổn định của nguồn thu ngân sách.

Trong lĩnh vực bất động sản, nguồn thu không chỉ đến từ hoạt động kinh doanh mà còn bao gồm các khoản liên quan đến đất đai như tiền sử dụng đất và tiền thuê đất. Điều này khiến nguồn thu mang tính chu kỳ, phụ thuộc nhiều vào tiến độ triển khai dự án và diễn biến thị trường. Khi thị trường trầm lắng, nguồn thu từ lĩnh vực này có thể sụt giảm đáng kể.

Đối với dầu khí, nguồn thu chịu tác động trực tiếp từ giá dầu thế giới và sản lượng khai thác. Trong khi đó, ngành ngân hàng phản ánh sức khỏe của nền kinh tế thông qua tăng trưởng tín dụng và hiệu quả hoạt động tài chính. Khi nền kinh tế tăng trưởng tốt, tín dụng mở rộng, lợi nhuận ngân hàng tăng lên và kéo theo nguồn thu ngân sách. Ngược lại, khi tín dụng bị siết chặt hoặc doanh nghiệp gặp khó khăn, nguồn thu cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Ngoài ba lĩnh vực trên, nhiều ngành khác như ô tô, công nghệ - viễn thông, thực phẩm - đồ uống, xăng dầu, điện, thép, hàng không và bán lẻ cũng duy trì mức đóng góp đáng kể. Đặc biệt, sự vươn lên của nhóm công nghệ - viễn thông cho thấy xu hướng phát triển của kinh tế số đang dần trở thành động lực mới cho ngân sách nhà nước.

Dù vậy, bài toán lớn đặt ra không nằm ở con số thu trong một năm mà là khả năng duy trì nguồn thu ổn định trong dài hạn. Một nền tài chính bền vững không thể phụ thuộc quá nhiều vào một nhóm doanh nghiệp hay một số ngành kinh tế nhất định. Khi mức độ tập trung cao, ngân sách sẽ dễ bị tổn thương trước các biến động như suy giảm thị trường bất động sản, biến động giá năng lượng hay khó khăn trong xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, việc nuôi dưỡng và mở rộng cơ sở thuế được xem là giải pháp căn cơ. Thay vì gia tăng thuế suất, chính sách tài khóa cần tập trung vào việc tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch để doanh nghiệp phát triển. Khi quy mô sản xuất mở rộng và năng suất lao động tăng lên, nguồn thu ngân sách sẽ gia tăng một cách tự nhiên và bền vững.

Một điểm sáng là cơ cấu thu ngân sách đang có xu hướng chuyển dịch tích cực. Thu nội địa tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn, trong khi nguồn thu từ thương mại điện tử và kinh tế số tăng trưởng nhanh nhờ quá trình số hóa quản lý thuế. Đây là nền tảng quan trọng giúp mở rộng cơ sở thu mà không tạo thêm áp lực lên doanh nghiệp.

Song song với đó, hệ thống ngân hàng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vốn cho nền kinh tế. Dòng vốn tín dụng được phân bổ hiệu quả sẽ giúp doanh nghiệp mở rộng đầu tư, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh. Khi doanh nghiệp phát triển, ngân sách cũng được hưởng lợi từ việc gia tăng các khoản thuế và nghĩa vụ tài chính.

Về dài hạn, mục tiêu không chỉ là thu đúng, thu đủ mà còn là xây dựng một hệ sinh thái doanh nghiệp đa dạng, có khả năng chống chịu trước biến động. Việc phát triển mạnh khu vực kinh tế tư nhân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và kinh tế số sẽ là chìa khóa để tạo ra nguồn thu bền vững cho ngân sách nhà nước trong những năm tới.