Thỏa thuận về Gaza mở ra hy vọng mới cho tiến trình hòa bình

Ngày 30/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Hội đồng Hòa bình do ông thúc đẩy đã đạt được thỏa thuận với Hamas về tiến trình giải giáp lực lượng này, đồng thời chuyển giao quyền quản lý dân sự và an ninh tại Dải Gaza cho một chính quyền kỹ trị Palestine mới.

Nếu được triển khai đầy đủ, thỏa thuận có thể tạo bước chuyển đáng kể trong nỗ lực chấm dứt xung đột, ổn định tình hình an ninh và mở đường cho tiến trình tái thiết Gaza, vùng lãnh thổ đã bị tàn phá nặng nề sau nhiều tháng giao tranh.

Tuy nhiên, triển vọng thực thi vẫn đối mặt nhiều thách thức. Thỏa thuận đòi hỏi Hamas và Israel phải hoàn tất một loạt bước đi phức tạp, có tính tương hỗ và được giám sát độc lập trong khoảng bảy đến tám tháng.

Trong khi đó, giới chức Israel vẫn tỏ ra hoài nghi về khả năng Hamas giao nộp vũ khí. Một số phát biểu từ phía Hamas cũng cho thấy trình tự giải giáp và lộ trình rút quân của Israel có thể tiếp tục là vấn đề gây tranh cãi.

Theo thông tin được công bố trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Hội đồng Hòa bình đã đạt được điều mà ông gọi là “thỏa thuận lịch sử” về việc giải giáp hoàn toàn Hamas và các nhóm vũ trang khác tại Gaza, coi đây là bước tiến quan trọng hướng tới hòa bình và an ninh lâu dài. Hai quan chức Mỹ cũng xác nhận Hamas đã chấp thuận các điều khoản sau nhiều tháng đàm phán với sự tham gia trung gian của Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập.

Thông cáo của Tổng thống Mỹ Donald Trump về tình hình giải quyết xung đột Israel - Palestine

Một quan chức cấp cao của Mỹ cho biết quá trình thực hiện dự kiến bắt đầu trong những tuần tới.

Đại diện Hội đồng Hòa bình nhận định đây là lần đầu tiên Hamas và các phe phái Palestine khác tại Gaza đồng ý phi quân sự hóa vùng lãnh thổ này, đồng thời chuyển giao trách nhiệm an ninh và cung ứng dịch vụ dân sự cho một chính quyền kỹ trị.

Dải Gaza sẽ được phi quân sự hoá, mở đường cho việc tái thiết vùng lãnh thổ thuộc về Palestine sau suốt thời gian dài xung đột

Theo nội dung thỏa thuận, Hamas sẽ từ bỏ mọi vai trò trong quản lý Gaza. Ủy ban Quốc gia về Quản lý Gaza (NCAG) được xác định là cơ chế thay thế, không trực thuộc Hamas cũng như Chính quyền Dân tộc Palestine hiện nay.

Theo một quan chức cấp cao của Washington, cơ chế này được thiết kế nhằm phục vụ trực tiếp đời sống và các nhu cầu thiết yếu của người dân Gaza.

Về phía Hamas, ông Ghazi Hamad xác nhận với Al Jazeera rằng các cuộc đàm phán khó khăn đã đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, cách diễn giải của ông cho thấy vẫn còn những khoảng cách đáng kể trong nhận thức về lộ trình triển khai. Theo ông Hamad, Hamas sẽ không tiến hành bất kỳ bước đi nào liên quan giải trừ quân bị trước khi Israel rút khỏi Dải Gaza. Ông cũng cho rằng NCAG sẽ phụ trách tiến trình này mà không có sự tham gia của Israel.

Cách tiếp cận này khác với mô tả của Tổng thống Mỹ Donald Trump về một tiến trình được thiết kế theo từng giai đoạn, trong đó lực lượng Israel rút quân song song với việc hoàn tất các bước giải giáp.

Các quan chức Mỹ và Hội đồng Hòa bình cho biết việc thực hiện sẽ dựa trên các bước đi có đi có lại, được xác minh độc lập; đồng thời thừa nhận thời gian biểu cụ thể cho việc Israel rút quân vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện.

Về tổng thể, thỏa thuận đặt mục tiêu hình thành tại Gaza một chính quyền thống nhất, một hệ thống pháp luật chung và một lực lượng an ninh hợp pháp. Quá trình phi quân sự hóa dự kiến kéo dài từ 200 đến 250 ngày, được triển khai theo từng khu vực.

Theo lộ trình dự kiến, lực lượng cảnh sát dân sự của Hamas trước hết sẽ bàn giao vũ khí cho lực lượng cảnh sát Palestine mới dưới sự quản lý của chính quyền kỹ trị. Tiếp đó, vũ khí hạng nặng sẽ được thu hồi, cất giữ an toàn; các đường hầm và cơ sở sản xuất vũ khí bị tháo dỡ. Việc thu gom vũ khí nhỏ sẽ được thực hiện theo luật pháp Palestine, trong khi tất cả các lực lượng vũ trang khác tại Gaza, kể cả các nhóm chống Hamas được Israel trang bị vũ khí trong thời gian chiến sự, cũng phải giao nộp vũ khí.

Trong khi đó, NCAG chỉ tiếp nhận quyền kiểm soát từng khu vực sau khi cơ chế giám sát xác nhận các cam kết liên quan đã được thực hiện. Khi tiến trình hoàn tất, chính quyền kỹ trị và lực lượng cảnh sát trực thuộc sẽ là lực lượng duy nhất được phép nắm giữ vũ khí tại Gaza, theo đại diện Hội đồng Hòa bình.

Theo thỏa thuận, Lực lượng ổn định quốc tế sẽ hỗ trợ huấn luyện lực lượng cảnh sát Palestine mới, tham gia thu gom vũ khí và triển khai giữa các khu vực do Palestine kiểm soát với lực lượng Israel.

Một quan chức Hội đồng Hòa bình cho biết thỏa thuận được xây dựng trên nguyên tắc “không dựa vào niềm tin”, bởi cả Hamas và Israel đều bày tỏ sự thiếu tin tưởng lẫn nhau ngay từ đầu. Do đó, tiến trình chỉ chuyển sang giai đoạn tiếp theo khi các cơ quan giám sát xác nhận hai bên đã hoàn thành nghĩa vụ tương ứng. Mục tiêu là tránh kịch bản chính quyền kỹ trị kiểm soát Gaza trên danh nghĩa, trong khi các phe phái vũ trang vẫn duy trì ảnh hưởng thực tế. Về phía Israel, việc rút quân sẽ diễn ra từng bước theo một lộ trình đang được hoàn thiện.

Ông Trump cho biết lực lượng Israel sẽ rút quân khi tiến trình giải giáp hoàn tất và lực lượng quốc tế cùng lực lượng cảnh sát Palestine mới đảm nhận trách nhiệm bảo đảm an ninh. Israel cũng sẽ chấm dứt các hoạt động quân sự và những vụ tấn công có chủ đích tại Gaza, ngoại trừ trường hợp xuất hiện mối đe dọa cận kề.

Đại diện Hội đồng Hòa bình nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi của thỏa thuận là mọi hoạt động quân sự tại Gaza phải chấm dứt, từ cả phía Israel và Hamas.

Quan chức cấp cao của Mỹ cho biết chính quyền Trump đã phối hợp chặt chẽ với Israel trong suốt quá trình đàm phán và sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên thực hiện cam kết trong khuôn khổ kế hoạch 20 điểm.

Theo quan chức này, Washington chỉ yêu cầu Israel thực hiện đúng các cam kết trong khuôn khổ kế hoạch 20 điểm; nếu điều đó không diễn ra, chính quyền Mỹ sẽ bày tỏ thất vọng và không mong muốn căng thẳng giữa hai bên gia tăng trong thời điểm hiện nay.

Theo hai nguồn tin am hiểu đàm phán được Axios trích dẫn, Ai Cập, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ đã gây sức ép đáng kể để Hamas chấp nhận thỏa thuận.

Một nhân vật được cho là đóng vai trò quan trọng trong tiến trình này là người đứng đầu cơ quan tình báo Ai Cập Hassan Rashad. Ông Rashad chủ trì các cuộc đàm phán và có quan hệ gần gũi với lãnh đạo chính trị của Hamas, ông Khalil al-Hayya, theo các quan chức Mỹ và những người am hiểu tiến trình thương lượng.

Ở chiều ngược lại, Iran được cho là đã thúc đẩy Hamas bác bỏ thỏa thuận. Tuy nhiên, theo quan chức cấp cao của Mỹ, lực lượng này không làm theo khuyến nghị từ Tehran.

Bên cạnh khía cạnh an ninh và chính trị, xung đột Israel-Palestine, nhất là sau ngày 7/10/2023, đã để lại những hệ lụy kinh tế nghiêm trọng. Theo Ngân hàng Thế giới, báo cáo đánh giá thiệt hại và nhu cầu tái thiết Gaza và Bờ Tây công bố tháng 2/2025 ước tính nhu cầu phục hồi, tái thiết lên tới 53 tỷ USD; riêng thiệt hại đối với cơ sở vật chất là khoảng 30 tỷ USD, trong đó nhà ở là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nhất. Báo cáo cũng cho biết tổn thất kinh tế do giảm năng suất, thất thu và chi phí vận hành lên tới khoảng 19 tỷ USD; kinh tế Gaza được dự báo giảm 83% trong năm 2024, còn kinh tế vùng Bờ Tây giảm 16%.

Xung đột với Israel, với đỉnh điểm gần đây là từ ngày 7/10/2023, đã gây thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho Palestine

Các tổ chức quốc tế cũng cảnh báo cú sốc kinh tế không chỉ giới hạn trong khu vực dải Gaza. UNCTAD cho biết GDP của Gaza đã giảm 81% trong quý IV năm 2023 và đến giữa năm 2024 quy mô nền kinh tế chỉ còn chưa tới một phần sáu so với năm 2022; tỷ lệ thất nghiệp và nghèo đói gia tăng mạnh, trong khi năng lực sản xuất nông nghiệp, thương mại và dịch vụ bị suy giảm nghiêm trọng. IMF nhận định xung đột gây tác động lan tỏa tới khu vực Trung Đông và Bắc Phi, làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư, ảnh hưởng du lịch, vận tải, thương mại và gia tăng sức ép đối với ngân sách các nước liên quan.

Trong bối cảnh đó, bất kỳ thỏa thuận nào hướng tới ngừng bắn bền vững, phi quân sự hóa Gaza và khôi phục quản trị dân sự đều có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi an ninh. Thành công của tiến trình này sẽ quyết định khả năng mở lại các tuyến tiếp tế, phục hồi dịch vụ thiết yếu, tái lập hoạt động sản xuất, tạo việc làm và thu hút nguồn lực quốc tế cho tái thiết. Ngược lại, nếu thỏa thuận đổ vỡ, Gaza và các vùng lãnh thổ Palestine có nguy cơ tiếp tục rơi vào vòng xoáy suy kiệt kinh tế, làm gia tăng bất ổn xã hội và cản trở triển vọng hòa bình lâu dài.